ιστορία, storia

Η κομμούνα του Benjamin

benj commune[5]

 

03 gennaio 2014

La comune di Benjamin

Η κομμούνα του Benjamin

Τα σχόλια σε σχέση με την Comune του Παρισιού, που βρίσκονται στα έργα του Walter Benjamin [κυρίως στο «I «passages» di Parigi «, φαίνεται να δείχνουν μια κριτική απόσταση, ακόμη πιο επιβεβαιωμένη από τις σημειώσεις του. Θα είχε μπορέσει να διαχειριστεί ο Benjamin την τεράστια σχέση που ο εξεγερμένος παρισινός λαός διατηρούσε με το παρελθόν του, σύμφωνα με τις ‘Διατριβές στην έννοια τις ιστορίας’ , όπως εκείνη πάνω στο ‘Άλμα της τίγρης στο παρελθόν’, που συμβαίνει τη στιγμή του κινδύνου, και που χαρακτηρίζει τις επαναστάσεις. Η Κομμούνα θα μπορούσε να είναι, από αυτή την άποψη, μια περίπτωση πολύ πιο ελκυστική της Μεγάλης Επανάστασης του 1789, η οποία έψαχνε τις εμπνεύσεις της – λανθασμένα, σύμφωνα με τον Μάρξ – στην ρωμαϊκή Δημοκρατία, Repubblica romana, [παράδειγμα αυτό που αναφέρεται με εύνοια από τον Benjamin, στις Tesi του, τις Διατριβές του].
Ο Benjamin όμως γράφει πως ο «Ibsen βλέπει πολύ πιο μακρυά από τους αρχηγούς της Comune στην Francia», παραθέτοντας το γράμμα που απευθύνεται στον Brandes την 28 δεκεμβρίου του 1870 στο οποίο ο δραματουργός αναφέρει πως »Εκείνο που ζούμε τις σημερινές ημέρες, δεν είναι άλλο από τα ψίχουλα της Επανάστασης του περασμένου αιώνα […]’. Και ο Benjamin παραθέτει την άποψη, ακόμη πιο σαφή και αυστηρή, του Franz Mehring [γερμανού Μαρξιστή και βιογράφου του Μάρξ] που σε ένα άρθρο του, «In memoria della Comune di Parigi», ‘Σε ανάμνηση της Κομμούνας του Παρισιού’, που δημοσιεύτηκε του 1896, αναφέρει πως ‘οι τελευταίες παραδόσεις του επαναστατικού θρύλου καταρρέουν για πάντα με την πτώση της Κομμούνας’, […] Στην ιστορία της Κομμούνας τα σπέρματα αυτής της επανάστασης [της προλεταριακής] πνίγηκαν ακόμη από τα αναρριχητικά φυτά που, γεννημένα από την αστική επανάσταση του 18ου αιώνα, εισέβαλαν στο επαναστατικό εργατικό κίνημα του 20ου αιώνα.’ Ο Benjamin, δεν σχολιάζει καθόλου αυτή την γνώμη, όμως το σχόλιό του στον Ibsen φαίνεται να πηγαίνει στην ίδια κατεύθυνση. Το λιγότερο που μπορούμε να προσθέσουμε είναι πως η γνώμη του Mehring εμφανίζεται τελείως σε αντίθεση με όσα ο Μάρξ είχε γράψει στο περίφημο κείμενό του του 1871 πάνω στην Κομμούνα, «La guerra civile in Francia», ‘Ο εμφύλιος πόλεμος στην Γαλλία’, όπου η Κομμούνα παρουσιάζονταν σαν τον προάγγελο της επανάστασης που έρχεται. Όχι μόνο ο Benjamin δεν παραθέτει ούτε μια φορά αυτό το ‘κλασικό’, αλλά προτιμά ν’ αναφερθεί σε μια συζήτηση ανάμεσα στους Bernstein και Engels που πραγματοποιήθηκε το 1894 στην οποία ο τελευταίος, δίχως να κριτικάρει το κείμενο του Μάρξ, το παρουσιάζει περισσότερο σαν μια υπερβολή ‘αναγκαία και νόμιμη’, ‘λαμβάνοντας υπ’ όψιν τις περιστάσεις’. Επί της ουσίας, ο Ένγκελς επιμένει στην επικράτηση των μπλανκιστών και των προυντονιστών, ανάμεσα στους πρωτεργάτες της επανάστασης, υπογραμμίζοντας πως αυτοί δεν ήταν ‘ούτε αντάρτες της κοινωνικής επανάστασης’, ούτε ‘κατά μείζονα λόγο, μαρξιστές’. Ο Benjamin φαίνεται να συμμερίζεται την κακή γνώμη του Ένγκελς για τον Proudhon και τους μαθητές του : ‘Οι ψευδαισθήσεις των οποίων η Κομμούνα υπήρξε θύμα βρίσκουν προφανή έκφραση στη φόρμουλα του Προυντόν, στην έκκληση του προς τους αστούς : Σώστε τον λαό, σώστε τους εαυτούς σας, όπως έκαναν οι πατεράδες σας για την Επανάσταση’.
Μετά, σε άλλο σχόλιό του, αναφέρει : ‘Ήταν ο προυντονιστής Beslay που, σαν αντιπρόσωπος της Κομμούνας, αφέθηκε να πειστεί να μην αγγίξει τα δυο δις [ της Τράπεζας της Γαλλίας]. […] Κατάφερε να επιβάλλει την άποψή του χάρη στην βοήθεια των προυντονιστών του Συμβουλίου’. Η απαλλοτρίωση που δεν έγινε ποτέ ήταν, όπως γνωρίζουμε, μια από τις μεγαλύτερες διαφωνίες που διατυπώθηκαν από τον Μάρξ ενάντια στις πρακτικές των Κομμουνάρων.
Θα προσθέσει ο Μπέντζαμιν, στο Παρίσι, πρωτεύουσα του XIX αιώνα, «Parigi, capitale del XIX secolo»: «Ετσι όπως το Manifesto Comunista κλείνει την εποχή των επαγγελματιών συνωμοτών, η Κομμούνα κλείνει την φαντασμαγορία που κυριαρχεί αρχικά στο προλεταριάτο. Καταστρέφει την ψευδαίσθηση σύμφωνα με την οποία, καθήκον της προλεταριακής επανάστασης θα ήταν εκείνο να ολοκληρώσει, χέρι χέρι με την αστική τάξη, το έργο που ξεκίνησε το 1789. Αυτή η ψευδαίσθηση επικράτησε σε όλο το διάστημα ανάμεσα από το 1831 και 1871, από την εξέγερση της Λυών μέχρι την Κομμούνα. Η αστική τάξη δεν μετείχε ποτέ σε αυτό το λάθος’. Η φόρμουλα είναι ασαφής και, κυριολεκτικά, θα μπορούσε να διαβαστεί σαν έπαινος στην Κομμούνα που συγκρίνεται, για το απομυθοποιητικό ρόλο της, στο Μανιφέστο των Μάρξ και Ένγκελς. Αυτό όμως το πέρασμα θα μπορούσε όμως να ερμηνευτεί και σαν καταδίκη : η Κομμούνα δεν υπήρξε άλλο παρά το τελευταίο επεισόδιο εκείνης της φαντασμαγορίας. Ίσως να υπήρξε και το Μανιφέστο….Οι αναφορές που περιέχονται στις ‘Διατριβές’ μοιάζουν να δυναμώνουν αυτή τη δεύτερη ανάγνωση.
Η αμφιθυμία του Benjamin μοιάζει να τοποθετείται σε μια συγκεκριμένη ιστορική περίσταση, αυτή της πολιτικής κατάστασης στη Γαλλία, στη διάρκεια του μέσου στα χρόνια του 1930, οι δύο μακρύτερες αναφορές του κεφαλαίου για την Κομμούνα, έχουν ημερομηνία απρίλιο του ’35 και μάϊο του ’36. Είναι τα χρόνια του Πατριωτικού Μετώπου, όταν η στρατηγική του ΚΚΦ διακρίνονταν, με ξεκίνημα το 1935, στη προσπάθεια να δημιουργηθεί συνασπισμός με τη δημοκρατική αστική τάξη στο όνομα κάποιων κοινών αξιών : η φιλοσοφία του διαφωτισμού, η Δημοκρατία-la Repubblica, οι Αρχές της Μεγάλης Επανάστασης. Αιτία για την οποία, οι κριτικές του Μπέντζαμιν σε σχέση με τις ψευδαισθήσεις της Κομμούνας – που εκφράστηκαν ακριβώς με την έκκληση του Προυντόν προς τους αστούς, σύμφωνα με αυτόν, στο όνομα της Γαλλικής Επανάστασης – διαδραματίζουν το ρόλο της κριτικής, με τρόπο έμμεσο και σιωπηρό, προς την πολιτική του ΚΚΦ εκείνη την εποχή. Ένας τρόπος, αυτός, που αντιστοιχεί στην ιδέα που είχε ο Μπέντζαμιν για την κριτική ιστοριογραφία, που πραγματοποιείται ξεκινώντας από τήν άποψη του παρόντος. Και στο μικρό κεφάλαιο για το οποίο μιλήσαμε υπάρχουν πτυχές της Κομμούνας που παρουσιάζονται κάτω από ένα φως απόλυτα ευνοϊκό. Υπάρχει μια στροφή, από τον Aragon, που γιορτάζει παραθέτοντας Rimbaud, τις «jeanne-Marie des faubourgs » των οποίων τα χέρια ont pâli, merveilleuses
Au grand soleil, d’amour chargé
Sur le bronze des mitrailleuses
A travers Paris insurgé.
Η γυναικεία συμμετοχή στην Κομμούνα, μας υπενθυμίζεται και σε μια άλλη παράγραφο, όπου διαπιστώνεται η παρουσία, στις συνελεύσεις της Κομμούνας, δίπλα στους ποιητές, τους συγγραφείς και τους επιστήμονες οι ‘εργάτριες’ του Παρισιού. Όπως είχε ήδη συμβεί στα χρόνια από το 1830 στο 1848, ο επαναστατικός ρόλος των γυναικών είναι, για τον Μπέντζαμιν, μια από τις πιο σπουδαίες πλευρές της ‘παράδοσης των καταπιεσμένων’ στο Παρίσι. Για να περιγράψει αυτόν τον ρόλο, δεν διστάζει να ανατρέξει σε ντοκουμέντα αντιδραστικά, όπως το μνημείο που αντιπροσωπεύει την Κομμούνα με την αναπαράσταση μιας γυναίκας που καβαλάει μια ύαινα, και που αφήνει πίσω της τους μαύρους καπνούς απ’ τα καμμένα σπίτια. Παραδόξως, δεν αντιμετωπίζεται ποτέ το ζήτημα των οδοφραγμάτων, barricate, σε αυτές τις σημειώσεις για την Κομμούνα που, πέρα απ’ τις σιωπές και τις ασάφειες, αντιπροσωπεύει στα μάτια του Μπέντζαμιν ένα σπουδαίο παράδειγμα πόλης – Παρίσι – ενός τόπου σύγκρισης- και σύγκρουσης θα έλεγα εγώ- αδίστακτης ανάμεσα στις τάξεις.

 

 

 

 

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s