διεθνισμός, internazionalismo

η Εγγύς Ανατολή ανάμεσα στην αποσύνθεση και την ελπίδα

mappa_MO
infoaut 3.0
Domenica 20 Luglio 2014 12:35
Il Vicino Oriente tra disintegrazione e speranza
η Εγγύς Ανατολή ανάμεσα στην αποσύνθεση και την ελπίδα

Grandezza carattere

di Lorenzo Carrieri

(μελετητής στο Saint-Joseph University di Beirut)

η Μέση Ανατολή έτσι όπως την γνωρίζαμε μέχρι σήμερα (εκείνη για να γινόμαστε κατανοητοί των συνόρων που χαράκτηκαν από τον Mark Sykes για το Ηνωμένο Βασίλειο, και τον François Georges Picot για την Γαλλία, το 1916) μοιάζει να μην υπάρχει πλέον. η αποσύνθεση της εδαφικής ακεραιότητας κάποιων κρατών-εθνών συνοδεύτηκε από μια απορροφητικότητα των συνόρων, που διασχίζονται καθημερινά από κινήματα προσφύγων και μαχητικών σχηματισμών.

σε αυτή την αποσύνθεση της μορφής-κράτους έρχεται στο προσκήνιο η περίεργη ιστορία της δημιουργίας του κράτους-έθνους στην περιοχή. αυτή ήταν το αποτέλεσμα διαπραγμάτευσης των αποικιακών και εντολέων δυνάμεων, που επέβαλαν, κυριολεκτικά, σύνορα αυθαίρετα, χωρίζοντας την περιοχή σε ζώνες επιρροής. στο Ηνωμένο Βασίλειο εκχωρήθηκε ο έλεγχος των περιοχών που περιείχαν κατά προσέγγιση την Ιορδανία, το Ιράκ και έναν μικρό χώρο γύρω από την Χάϊφα,
στην Γαλλία εκείνη της ζώνης νοτιο-ανατολικά της Τουρκίας, την βόρεια περιοχή του Ιράκ, την Συρία και τον Λίβανο,
ενώ η ζώνη που στη συνέχεια αναγνωρίστηκε σαν Παλαιστίνη έπρεπε να παραχωρηθεί σε μια διεθνή διαχείρηση.

την ίδια οι εντολείς δυνάμεις επέβαλαν μια élite πελατών και άρχουσες τάξεις στα καινούργια κράτη, που διατήρησαν [και διατηρούν ακόμη και σήμερα σε πολλές περιπτώσεις] ένα συμφέρον στη διατήρηση σχέσεων εξάρτησης από ένα εξωτερικό αφεντικό – da un patron esterno – θέλεις για την αλληλεπικάλυψη οικονομικών συμφερόντων, θέλεις για την διατήρηση της ασφάλειας : χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της πολιτικής είναι η Σαουδική Αραβία, που, σε αντάλλαγμα της προμήθειας πετρελαίων σε χαμηλές τιμές στις Ηνωμένες Πολιτείες, έχει εξασφαλισμένη την προστασία του αφεντικού με τα αστέρια και τις λωρίδες.

η ιστορία της μορφής-κράτους στην Μέση Ανατολή είναι λοιπόν ιστορία εξωτερικής επιβολής, μια imported commodity: εάν στην Ευρώπη η μορφή κράτος αναπτύχθηκε, εμβρυακά, ξεκινώντας από τον Μεσαίωνα για να φτάσει στην ολοκλήρωση ανάμεσα στους XV και XIX σαν αποτέλεσμα της δημιουργίας μιας αστικής τάξης και ενός συστήματος καπιταλιστικής παραγωγής, το αραβικό κράτος δεν ήταν αντιθέτως ο άμεσος συνεχιστής συστημάτων εξουσίας και γραφειοκρατίας κοσμικών παραδόσεων, αλλά μια τεχνητή δημιουργία και εύθραυστη από την αρχή. το αραβικό κράτος, λοιπόν, γεννήθηκε αδύναμο, διότι του έλειπε η ιδεολογικό-πολιτική ηγεμονία (Gramsci docet!), μιας και δεν μπόρεσε να δημιουργήσει ικανά εργαλεία για την παραγωγή αποδοχής, εκείνα που ο Althusser ονόμαζε ιδεολογικούς μηχανισμούς του κράτους (όπως υποστηρίζει ο Ayubi στο δικό του Overstating the Arab State).

από την άλλη το αραβικό κράτος δημιουργήθηκε με τον αλυτρωτισμό στο εσωτερικό του, καθώς αμφισβητήθηκε από δυνατές ταυτότητες υπέρ και υπό-κρατικές, δεδομένης της επισφαλούς αντιστοιχίας ανάμεσα σε ταυτότητα και εδαφική κυριαρχία, ανάμεσα σε έθνος και κράτος που θα έπρεπε να είχε ενθαρρύνει η αναγνώριση και η αφοσίωση από πλευράς των πολιτών.

οι αδύναμες διαδικασίες state-building στην περιοχή έκαναν να πλησιάσει, εν μέρει τουλάχιστον, το σύστημα των μεσανατολικών κρατών σε ένα μοντέλο ευρωπαϊκό μονάχα τα χρόνια ’70-’80. η κρατική εδραίωση εκμεταλλεύτηκε τις υπέρ-κρατικές και υπό-κρατικές ταυτότητες για να αντισταθμίσει την μικρή ταυτοποίηση με το κράτος : έτσι στις μοναρχίες η φόρμουλα που προτιμήθηκε ήταν η χρήση πατριαρχικής αφοσίωσης και/ή του Ισλάμ, ενώ στις δημοκρατίες, μαζί με τον παναραβισμό, προσέτρεξαν σε ταυτότητες/ αφοσιώσεις υπό-κρατικές [ όπως η αλληλεγγύη Τικρίτ στο Ιράκ ή εκείνη των Αλεβιτών στη Συρία ].

συγχρόνως αυτή η εδραίωση είχε μια επίδραση και στην διεξαγωγή των πολιτικών των κρατών της περιοχής : η προσκόλληση στις ρεαλιστικές αρχές της κρατικής ασφάλειας και του εθνικού συμφέροντος στο να υπαγορεύουν την συμπεριφορά των κρατών επισκίασε τελείως τις παναραβικές και πανισλαμικές αρχές, ευθυγραμμίζοντας το μοντέλο των αραβικών κρατών με το μοντέλο των Βεστφαλιών.

σήμερα αυτή [η αδύναμη] τάξη βεστφαλιών στην περιοχή βρίσκεται σε κρίση. τα σύνορα που όριζαν τις περιοχές στην Συρία, Τουρκία, Ιράκ και Λίβανο φαίνονται πραγματικότητα μόνο στους χάρτες.

η Συρία, όπου μια ένοπλη σύγκρουση που βρίσκει να αντιμάχονται το καθεστώς Άσσαντ και οι ‘αντάρτες’ βρίσκεται σε εξέλιξη από το 2011, χωρίζεται σε διαφορετικές ζώνες επιρροής, και η εδαφική της ακεραιότητα, ένα από τα προπύργια του κράτους-έθνους, βρίσκεται υπό αμφισβήτηση. το καθεστώς ελέγχει μεγάλο μέρος του εδάφους (60%), ενώ το υπόλοιπο χωρίζεται ανάμεσα στους κούρδους και το αντάρτικο μέτωπο : οι κούρδοι ελέγχουν την βορειο-ανατολική περιοχή στα σύνορα με την Τουρκία, ενώ το ισλαμικό Κράτος του Ιράκ και του Λεβάντε (ISIS/Daesh) διατηρεί έναν χώρο που απλώνεται από την πόλη της al-Bab στην βόρειο-δυτική πλευρά (κοντά στο Aleppo), με την Raqqa σαν πρωτεύουσά του, μέχρι που φτάνει σε ιρακινή περιοχή, ενσωματώνοντας ένα μεγάλο μέρος της περιοχής της Anbar, της επαρχίας της Falluja και της Mossul. και να που τα σύνορα Siria-Iraq δεν αντιστοιχούν πλέον σε μια εδαφική πραγματικότητα.

έτσι όπως δεν έχει πλέον νόημα να μιλούμε για σύνορα ανάμεσα σε Siria και Turchia: οι τζιχαντιστές της ISIS τα διασχίζουν δίχως να βρίσκουν εμπόδια, έτσι όπως οι δυνάμεις της Nusra, άλλος σχηματισμός Αλ Κάιντα, και άλλες δυνάμεις ου αντιπαλεύουν το καθεστώς Άσσαντ.

τα ίδια τα σύνορα Siria-Libano, που θεωρούνταν από πολλούς μια αποικιακή επιβολή για να χωρίσουν τον Λίβανο από το όνειρο μιας Μεγάλης Συρίας στα χρόνια του ’20, μοιάζει περισσότερο μια πραγματικότητα στους χάρτες και τίποτα άλλο. ήδη από τα χρόνια του λιβανέζικου εμφυλίου πολέμου και, σαν συνέχεια του προτεκτοράτου της Δαμασκού στον Λίβανο, η Συρία του Hafez al Assad είχε κάνει την συνοριακή γραμμή, από Anjar στην κοιλάδα της Bekaa, την έδρα του γενικού της επιτελείου, μηδενίζοντας εκ των πραγμάτων την ύπαρξη συνόρου ανάμεσα στις δύο χώρες ; αντιθέτως σήμερα το σύνορο, που διασχίζεται από τους σύριους αντάρτες (που έχουν υποστηρηχτικές βάσεις στην Tripoli, στα βόρεια του Libano) και από τους τζιχαντιστές που αποφασίζουν να ανατιναχτούν στη Βηρυτό, μοιάζει να έχει τεθεί εν μέρει ξανά σε ασφάλεια, χάρη στην ανάμιξη της Hezbollah που ανακατέλαβε στην επαρχία της Qalamoun και την πόλη της Homs.

και το Ιράκ, όπως είπαμε νωρίτερα, βλέπει κομμάτια την εδαφική του ακεραιότητα, και όχι μόνο εκείνη. η αμερικανική εισβολή του 2003, εκτός από την εκθρόνιση του Saddam Hussein, είχε επίσης το ‘πλεονέκτημα’ να επιδεινώσει τον σεκταριστικό φατριασμό : η ιρακινή κοινωνία βρίσκεται σήμερα χωρισμένη σε γραμμές θρησκευτικής υπαιτιότητας, όπου σε μια σιιτική πλειοψηφία, στην κυβέρνηση με τον al-Maliki, αντιτίθεται η σουνιτική κοινότητα, που μπήκε στο περιθώριο της εξουσίας και της μοιρασιάς του πετρελαϊκού πλούτου της χώρας. η εξέγερση των τελευταίων μηνών, που από πολλά mainstream Μέσα ζωγραφίζεται σαν μια απλή σεκταριστική σύγκρουση, μοιάζει αντιθέτως να μπορεί να εντοπιστεί ακριβώς σε αυτές τις πολιτικές αποκλειστικότητας της κυβέρνησης Μαλίκι.

η άνοδος της ISIS σε μεγάλο βαθμό στις σουνιτικές ζώνες θα ήταν λοιπόν αποτέλεσμα σε μια ένωση με τις δυνάμεις της [παλιάς] ιρακινής Αντίστασης, λαϊκής και εθνικιστικής, που αποτελείται από πολλά πρώην μέλη του μπααθικού στρατού του Saddam (που σχημάτισαν τις δυνάμεις Esercito Naqshbandi υπό την ηγεσία του Izzat al-Douri, πρώην διοικητή του ιρακινού στρατού), εκεί όπου η ISIS θα είχε παίξει τον ρόλο ενοποιητικής δύναμης της σουνιτικής δυσαρέσκειας.

το spill-over, η διάχυση των συγκρούσεων που λαμβάνουν χώρα στην περιοχή καθορίζει και άλλες μορφές κινήσεων μέσα στα πορώδη σύνορα των κρατών : τις κινήσεις των προσφύγων. οι μαζικές μετακινήσεις και μεταναστεύσεις με το ζόρι των προσφύγων έχουν να κάνουν κυρίως με τους σύριους και τους ιρακινούς, καθώς και τους πρόσφυγες παλαιστινίους που φιλοξενούνται στα στρατόπεδα στην Συρία : δυο εκατομμύρια είναι οι ιρακινοί που απομακρύνονται, δυο εκατομμύρια και οκτακόσιες χιλιάδες οι σύριοι, εκ των οποίων πάνω από εκατομμύριο μοναχά στον κοντινό Λίβανο, ενώ σχεδόν 55.000 συρο-παλαιστίνιοι πρόσφυγες τράπηκαν και αυτοί σε φυγή στην χώρα των κέδρων.

εάν η μορφή κράτος στην μεσανατολική περιοχή βρίσκεται σε κρίση, αυτό είναι επίσης αποτέλεσμα, όπως είδαμε εν συντομία νωρίτερα, από τους διαχωρισμούς πίστης και από τον σεκταρισμό σουνιτών/σιιτών. στη βάση της διαίρεσης ανάμεσα σε Sunna (lett. “παράδοση”) e Shia (lett. “φατρία”) υπάρχει μια σύγκρουση πολιτικής φύσης, και όχι θρησκευτικής, γύρω από την διαδοχή του προφήτη Μωάμεθ κατά τον θάνατο του, μιας και αυτός ο τελευταίος δεν είχε αφήσει καμία ένδειξη γύρω από αυτόν που θα έπρεπε να τον διαδεχτεί. εκεί που οι σουνίτες (90% των μουσουλμάνων στον κόσμο) υποστήριζαν πως η leadership ανήκει στους πιο ικανούς της κοινότητας, ανεξαρτήτως από τον βαθμό άμεσης συγγένειας με τον Προφήτη, οι σιίτες δηλώνουν πως αντίθετα θα έπρεπε ένα μέλος της οικογένειας του Μωάμεθ να αναλάβει τον ρόλο του.

όπως έχει σημειώσει ο Alterman, “η θρησκεία είναι η συνέχεια της πολιτικής με άλλα μέσα, και οι αυξανόμενες εντάσεις ανάμεσα σε Sunna vs Shia στην Μέση Ανατολή είναι η επιβεβαίωση ”.

η σεκταριστική συζήτηση, η επιρροή της στην κρίση του κράτους-έθνους στη Μέση Ανατολή, άρχισε να εμβαθύνεται από το 1979 και δώθε, εξ αιτίας της Ισλαμικής Επανάστασης στο Ιράν : είναι εδώ όπου η πραγματικότητα της ‘σύγκρουσης’ Σουνιτών/Σιιτών πήρε σώμα. η πολιτικοποίηση του “sect” ένταξης, της σέκτας δηλαδή, είχε τις ρίζες της και στην χρήση- πρόφαση του πολιτικού Ισλάμ σαν αντίβαρου στις λαϊκές και εθνικιστικές ιδεολογίες του παναραβισμού των χρόνων ’60-’70.

η αποδυνάμωση του αραβικού εθνικισμού, και η σύγχρονη ισλαμική επανάσταση στο Ιράν, καθόρισαν την ανάπτυξη της σεκταριστικής συζήτησης, που τροφοδοτείται από την σύγκρουση για την ηγεμονία, εσωτερική του χώρου Αραβικής αίσθησης, ανάμεσα σε ένα Ιράν σιιτικό και επαναστατικό, που τίθονταν σαν πρωτοπορία του πολιτικού ισλαμισμού, και μια Σαουδική Αραβία (που την ακολουθεί ένα μεγάλο μέρος του αραβικού κόσμου) σουνιτική και φύλακα των αγίων τόπων της Μέκκας. το Ισλάμ έγινε έτσι, από παράγοντας ενοποίησης της ισλαμικής Umma (κοινότητας) , παράγοντας διαφοροποίησης : όμως το γεγονός δεν είναι τόσο το σχίσμα sunna/shia όσο ο φόβος των αράβων για την ιρανική επιρροή επί των σιιτικών μειοψηφιών, που από πάντα διώκονταν και αποκλείονταν από την πολιτική συμμετοχή και από τον πλούτο.

είναι σήμερα που η σεκταριστική κουβέντα έχει ριζώσει και θέτει υπό αμφισβήτηση το κράτος-έθνος και τα σύνορά του, κυρίως σε εκείνες τις χώρες με υψηλό τον κοινωνικό καταμερισμό (Libano, Iraq, Siria). αυτή λοιπόν, περισσότερο από το να είναι μια κουβέντα θρησκευτική και ουσιώδης στην ιστορία της περιοχής, όπως μεγάλο μέρος των mainstream τείνει να θέλει να περάσει, είναι το αποτέλεσμα των συγκεκριμένων συγκλίσεων εξουσίας ενδοπεριφερειακών και διεθνών, επιδέξια ζωγραφισμένων από συγκεκριμένους παίκτες της περιοχής σαν θρησκευτικές μάχες που έχουν να κάνουν με την πίστη : αυτό για να πούμε πως οι ίδιες οι συγκρούσεις στην Μέση Ανατολή παρά την θρησκευτική ρητορική, κρύβουν από πίσω του την πολύ υλιστική θέληση να αλλάξουν οι ισορροπίες δυνάμεων στον αγωνιστικό χώρο.

ένας από τους παράγοντες ενοποίησης που ξεπέρασε τα σύνορα στη μέση του χάους, τον σεκταρισμό και την αποσύνθεση των κρατών στη Μέση Ανατολή, μπορούν να είναι οι εξεγέρσεις του 2011, που αποκαλέστηκαν Αραβική Άνοιξη, le cosiddette Primavere Arabe.

η ιδέα της κοινωνικής δικαιοσύνης και της αλλαγής υπό την επαναστατική έννοια των κοινωνιών και των καθεστώτων συμμετείχε σε όλες τις εξεγέρσεις, και βοήθησε στο να χτιστεί ξανά μια αραβική ενότητα που δεν φαίνονταν από τα χρόνια του αραβικού εθνικισμού. αυτές οι εξεγέρσεις έδειξαν πως στο κέντρο των ερωτημάτων για αλλαγή δεν υπάρχει μια απλή απαίτηση για ballot box και εκλογικές [ τόσο αγαπητές στους μελετητές της μετάβασης στην δημοκρατία και στην κοινωνία των πολιτών! ], ΑΛΛΆ ΜΙΑ ΑΝΑΤΡΟΠΉ ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΚΉ των κοινωνικών-οικονομικών σχέσεων που προϋπήρχαν, διαμέσου της υπερνίκησης των αρπακτικών οικονομιών και κληρονομικού τύπο, φορέων συμφερόντων των ελίτ που είναι αλληλένδετα με εξωτερικές δυνάμεις και εξουσίες.

η άνοδος ισλαμιστικών παικτών την εκλογική στιγμή, όπως οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι στην Αίγυπτο (σήμερα εκτός νόμου υπό την κυβέρνηση Sisi) και Ennhada στην Tunisia, δεν έχει εξαντλήσει την ώθηση αυτών των εξεγέρσεων, όπως πολλοί τείνουν να πιστεύουν : αυτοί οι παίχτες όντως αντιπροσωπεύουν την άλλη πλευρά του νομίσματος των παλαιών καθεστώτων, μιας και δεν έχουν σκοπό να θέσουν υπό αμφισβήτηση τις σχέσεις εξουσίας των κοινωνικο-οικονομικών μοντέλων, των οποίων είναι αναπόσπαστο κομμάτι.

παρά το ότι πολλοί βλέπουν να έχει ήδη τελειώσει το μεγάλο κύμα αυτών των εξεγέρσεων και μιλούν ανοικτά για »Ισλαμικό Χειμώνα», όλοι εμείς γνωρίζουμε πως οι επαναστατικές διαδικασίες είναι μακράς διάρκειας και πολύπλοκες. είναι λοιπόν καθήκον των αραβικών πληθυσμών να επιστρέψουν να είναι δημιουργοί της μοίρας τους, ανασυνθέτοντας τις επαναστατικές δυνάμεις και δημιουργώντας νέες ηγεμονίες, για να κερδίσουν ξανά την κοινωνική δικαιοσύνη που τους έχουν αρνηθεί : όπως έλεγε όντως ένα παλιό αντάτζιο “δεν πρέπει ποτέ να παίζεις με την εξέγερση, όταν όμως ξεκινά χρειάζεται να βάζεις καλά στο μυαλό σου πως πρέπει να πας μέχρι τέλους”.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s