σύγχρονη σκέψη, pensiero di oggi

Πέρα απ’ τον ήρωα: η επαναστατική »διαδικασία» – Oltre l’eroe: il “processo” rivoluzionario

του Fabio Ciabatti

«Η πράξη της απελευθέρωσης δεν είναι σολιπσιστική, που πραγματοποιείται από μια μοναδική ευφυή οντότητα : τον ηγέτη … Είναι πάντα μια πράξη διυποκειμενική, συλλογική, κοινή συναινέσει … Πρόκειται για μια δράση « οπισθοφυλακής » από τον ίδιο τον λαό» .1 Όσο κι αν συμφωνούμε, αυτή η δήλωση από τον Enrique Dussel εμφανίζεται σε αντίθεση με το γεγονός πως κάθε επανάσταση φαίνεται να έχει τον ήρωά της από τον οποίον, τουλάχιστον σε κάποιο βαθμό, εξαρτώνται οι τύχες της: από τον Ροβεσπιέρο στον Toussaint Louverture, από τον Λένιν στο Μάο, για να τελειώσουμε με τους Μοράλες και Τσάβες . Για αυτό πρέπει να αποδομήσουμε την εικόνα, την φιγούρα του ήρωα, όχι για να αρνηθούμε την ύπαρξη ή τη σημασία της, αλλά να προσπαθήσουμε να την τοποθετήσουμε στο πραγματικό της μέγεθος, στην πραγματική της διάσταση.

l43-venezuela-hugo-chavez-130110162034_bigΕν προκειμένω, η σύγχρονη Νότια Αμερική αντιπροσωπεύει ένα ενδιαφέρον εργαστήριο και στο πλαίσιο αυτό μου φαίνεται χρήσιμο να ξεκινήσω από την εικόνα του Τσάβες μέσα από ένα πρόσφατο βιβλίο: Δημιουργήσαμε τον Chavez, We Created Chavez .2 Σύμφωνα με τον συγγραφέα, τον George Ciccariello-Maher, για να κατανοήσουμε τον πραγματικό ρόλο που επιτέλεσε ο ηγέτης της Βενεζουέλα, θα πρέπει να ξαναγράψουμε την ιστορία από τα κάτω και αυτό σημαίνει να αλλάξουμε το χρονικό τόξο, την χρονική περίοδο αναφοράς: η ιστορία από τα επάνω εστιάζει στο 1992 (το αποτυχημένο πραξικόπημα του Τσάβες ενάντια σε μια κυβέρνηση ένοχη αιματηρής καταστολής κατά του λαού) και στο 1998 ( πρώτη εκλογική νίκη του Τσάβες), δηλαδή στο προσωπικό έργο, στην κατάληψη του κράτους, της καθεστηκυίας τάξης. Η ιστορία από τα κάτω αντιθέτως επικεντρώνεται στο 1989 (η λαϊκή εξέγερση που πέρασε μέσα από τα πρωτοσέλιδα ως Caracazo, εκείνη που δίνει το έναυσμα στην δράση του Τσάβες) και στο 2002 (η νικηφόρα λαϊκή αντίσταση στο πραξικόπημα κατά του Τσάβες), αναγνωρίζοντας ότι το προσωπικό έργο κλίνει και ακουμπά επάνω σε μια μαζική βάση, στην συντακτική εξουσία.

Το 1989, ο πρόεδρος Pérez εγκαινιάζει ένα άγριο πακέτο νεοφιλελεύθερων μεταρρυθμίσεων. Η λαϊκή εξέγερση είναι αυθόρμητη και μαζική. Eμφανίζεται ένας μεγάλος συντονισμός μεταξύ των μεμονωμένων πραγματικοτήτων και μια γρήγορη πολιτικοποίηση της λεηλασίας. Η κυβέρνηση διακηρύττει την κατάσταση πολιορκίας: 300 είναι επίσημα οι νεκροί, πολλοί σκοτώθηκαν στα σπίτια τους. Οι τεράστιες αυξήσεις της βενζίνης στην χώρα διαρρηγνύουν το κοινωνικό σύμφωνο που βλέπει τα προϊόντα του υπεδάφους ως κοινή περιουσία. To Caracazo σπάει την ψευδαίσθηση της κοινωνικής αρμονίας και ιδιαιτερότητας της Βενεζουέλα, και τελικά οδηγεί σε μια διαίρεση στο στρατό.
Το 2002 γινόμαστε μάρτυρες μιας άνευ προηγουμένου συμμαχίας μεταξύ της καθιερωμένης εξουσίας και της συντακτικής εξουσίας: οι υπουργοί της έκπτωτης κυβέρνησης Τσάβες τίθενται υπό την προστασία των κοινωνικών κινημάτων – ιδιαίτερα των ένοπλων πολιτοφυλακών του Barrio 23 de Enero – την ώρα που αυτές βγαίνουν στους δρόμους για να αποκαταστήσουν την συνταγματική τάξη. Εκατομμύρια φτωχοί βεμνεζουελάνοι κατεβαίνουν στους δρόμους με τρόπο φαινομενικά αυθόρμητο από τους λόφους που περιτριγυρίζουν το Καράκας, μπλοκάροντας κάθε δρόμο, που συγκλίνουν προς το κέντρο. Η καταστολή των πραξικοπηματιών ήταν ταχεία και αυστηρή. Ο στρατός πιστός στον Τσάβες κινείται, αλλά μόνο υπό την πίεση του λαού.

Η αυθόρμητη μαζική αντίδραση που λαμβάνει χώρα και στις δύο περιπτώσεις, δεν πρέπει να μας κάνει να ξεχνάμε ότι ο αυθορμητισμός είναι το αποτέλεσμα οργανωτικών προσπαθειών που διήρκησαν δεκαετίες, ιδίως στο αστικό υποπρολεταριάτο, την πιο σταθερή βάση της τσαβισμού. Η μαζική αστικοποίηση, ταχεία και ανεξέλεγκτη, οδηγεί τους κατοίκους των μπάριος να αντιμετωπίζουν τόσο την έλλειψη των πιο βασικών υπηρεσιών, όσο και την αστυνομική βία. Έτσι αρχίζουν δυναμικές αυτοκυβέρνησης στις γειτονιές, στα μπάριος δηλαδή, με ένοπλες πολιτοφυλακές θεμελιωδώς με αμυντικούς σκοπούς. Η πολιτική πράξη, της οποίας πρωταγωνιστές είναι οι ίδιοι οι κάτοικοι των barrios, βρίσκεται μεταξύ νομιμότητας και παρανομίας, και οδηγεί σε μια έντονη κοινωνική παρέμβαση. Ενοποιητικό καθήκον είναι η εκδίωξη των εμπόρων ναρκωτικών. Σε αυτήν την περίοδο οι ταξικές απαιτήσεις έχουν αποκτήσει έτσι μια εδαφική χροιά δημιουργώντας ένα είδος συνείδησης ή κουλτούρας του barrio, τόπου όπου οι παραδόσεις της αγροτικής κοινότητας ταυτόχρονα αναπαράγονται και μεταμορφώνονται (π.χ. η συνήθεια να μαγειρεύουν και να πίνουν συλλογικά σε εξωτερικούς χώρους), δημιουργώντας κοινότητες γειτονιάς. Η συγκέντρωση των σωμάτων στις φαβέλες, σαν προϋπόθεση πολιτικής συνάθροισης, αντικαθιστά εκείνη την εμπειρία που ασκήθηκε νωρίτερα στους χώρους εργασίας. Αυτός είναι ο μηχανισμός που έχει υποστηρίξει τις πρώτες λαϊκές συνελεύσεις που άνθισαν κατά την περίοδο πριν από το Caracazo, και, στην αμέσως επόμενη περίοδο, τα πατριωτικά στέκια και τα μπολιβαριανά στέκια, μέχρι τα πιο πρόσφατα δημοτικά συμβούλια.

Ο ρόλος της άτυπης εργασίας ήταν απόρροια στρατηγικής θέσης της: το κατώτερο προλεταριάτο, που εργάζεται ως μέρος της κυκλοφορίας και την αναπαραγωγής, με την υψηλή κινητικότητα του και την καθημερινή του παρουσία στους γεμάτους ζωή δρόμους της πόλης, συντονίζει και συνδέει την πόλη. Αλλά υπάρχουν και άλλα. Είναι μια πολύ μεγάλη κοινωνική συνιστώσα (από 35% το 1980 σε 53% το 1989) που χαρακτηρίζεται από άμεσα πολιτικά αιτήματα, μιας και δεν έχει συνδικαλιστικούς διαύλους μέσω των οποίων να εκφραστεί.

Η ιστορία του αποτυχημένου πραξικοπήματος δείχνει ότι η δύναμη του Τσάβες έχει εξαρτηθεί, τελικά, από τη λαϊκή και ένοπλη κινητοποίηση, και από τις οργανώσεις είχε προς τα αριστερά του, αν και αυτές είχαν μερικές φορές δεχτεί σκληρή επίθεση από τον πρόεδρο της Βενεζουέλας. Οι τομείς αυτοί δεν είχαν σχέση με το πρόσωπο του Τσάβες, αλλά με αυτό που αντιπροσώπευε, με αυτό που ονομάζεται «διαδικασία». Είναι στήριξη υπό όρους. Έτσι ο Τσάβες ήταν, τουλάχιστον εν μέρει, έκφραση μιας δύναμης εναλλακτικής από τα κάτω που δεν κατάκτησε την κρατική εξουσία, αλλά έχει τοποθετήσει ένα πρόσωπο σε μια στρατηγική θέση εντός του κράτους. Ή, για να το πούμε καλύτερα, ο ίδιος ο Τσάβες αποτέλεσε το αντικείμενο ενός αγώνα για την ηγεμονία. Φυσικά, κατά τη διάρκεια αυτού του αγώνα, ο πρόεδρος της Βενεζουέλας σταδιακά ριζοσπαστικοποιείται και κατά συνέπεια παρεμβαίνει αρκετές φορές από την κορυφή για να διευκολύνει την ανάπτυξη της επαναστατικής δύναμης από τα κάτω, για παράδειγμα μέσω του νόμου περί δημοτικών συμβουλίων. Πρόκειται ουσιαστικά για μια δυναμική δυαδικής εξουσίας, δηλαδή, για έναν αστερισμό εκ φύσεως ασταθή δυνάμεων που, ως εκ τούτου, δεν μπορούν να ενοποιηθούν, αλλά πρέπει να επεκτείνονται, να εξαπλώνονται ή να αποσύρονται. Η κατάληψη της εξουσίας γίνεται η ίδια μια διαδικασία, που οδηγείται και, τουλάχιστον κατά καιρούς, ηγεμονεύεται από κάτω, από χαμηλά.

Αυτή η ώθηση από τα κάτω αποκτά την αποφασιστική της δύναμη μετά από μια περίοδο διασποράς των λαϊκών δυνάμεων, που ήταν αποτέλεσμα της ήττας του ανταρτοπόλεμου. Μια πολλαπλότητα κινημάτων και αγώνων, που γεννήθηκαν και αναπτύχθηκαν ανεξάρτητα, βρήκαν μια επανένωση στην αλυσίδα των γεγονότων που ξεκινά από το Caracazo και φτάνει στην εκλογή του Τσάβες. Tο πρόβλημα που πρέπει να επιλυθεί σε αυτό το σημείο είναι το εξής: πώς δημιουργήθηκε αυτή η διαδικασία ενοποίησης γύρω από την φιγούρα του Τσάβες; Ή, με άλλα λόγια, είναι ο Τσάβες ο οποίος δημιουργεί αυτή την ενοποίηση ή είναι η διαδικασία ενοποίησης που δημιουργεί την φιγούρα του Τσάβες; Σύμφωνα με τον Ciccarello-Maher, η δυναμική στο ερώτημα μπορεί να νοηθεί με δύο τρόπους: αφενός με την έννοια του σημαίνοντος κενού του Laclau, από την άλλη, μέσα από αυτό που ο Dussel (ακολουθώντας τον Boaventura de Sousa) ονομάζει «διάλογο και μετάφραση» μεταξύ των συνιστωσών του μπλόκ των οπαδών του Τσάβες.

Θα είναι χρήσιμο να επαναλάβουμε στο σημείο αυτό ότι αυτά που λέμε εδώ δεν στοχεύουν στο να αρνηθούμε τη σημασία προσωπικοτήτων όπως ο Τσάβες. Ένας από τους ανθρώπους που ερωτήθηκαν στο βιβλίο που έχουμε αναλύσει μέχρι αυτό το σημείο, ο Valentin Santana, ηγέτης του Barrio la Piedrita, υποστήριξε ότι ο πρόεδρος της Βενεζουέλα ήταν η μόνος σε θέση να αποτρέψει η κοινωνική σύγκρουση στη χώρα της Νότιας Αμερικής να μετατραπεί σε εμφύλιο πόλεμο. Ως εκ τούτου, ο Τσάβες ήταν ένα σημείο ισορροπίας μεταξύ των δυνάμεων στον αγωνιστικό χώρο και, ταυτόχρονα, το πρόσωπο που μπορούσε να έχει μια σημαντική συμβολή, από πάνω, για να προωθήσει τη «διαδικασία». Στην πραγματικότητα, μετά το θάνατο του Τσάβες και την διαδοχή του από τον Maduro, leader σίγουρα λιγότερο χαρισματικό από τον προκάτοχό του, ο εμφύλιος πόλεμος είναι μια από τις πιθανότερες εκβάσεις στην υπόθεση της Βενεζουέλα. Σε κάθε περίπτωση, οι πιθανότητες να προστατευτούν οι κατακτήσεις της μπολιβαριανής επανάστασης που βρίσκεται κάτω από βαριά επίθεση πρακτικά θα ήταν σχεδόν μηδενικές, αν εξαρτιόταν εξ ολοκλήρου ή σε μεγάλο βαθμό από τη δράση του αείμνηστου ηγέτη. Η ελπίδα θα ήταν ακόμα ζωντανή, αν αντιθέτως αυτά τα επιτεύγματα και αυτές οι κατακτήσεις ήταν το αποτέλεσμα μιας πράξης συλλογικής απελευθέρωσης.

 


  1. Enrique Dussel, 20 tesi di politica, Asterios, 2008, p. 137. ↩
  2. George Ciccariello-Maher, We Created Chavez. A People History of Venezuelan Revolution, Duke University Press, 2013. ↩

Oltre l’eroe: il “processo” rivoluzionario

Advertisements

One thought on “Πέρα απ’ τον ήρωα: η επαναστατική »διαδικασία» – Oltre l’eroe: il “processo” rivoluzionario

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s