ανατρεπτική τέχνη, arte ribelle

Όταν ο Marx φίλησε τον Engels

του Luca Cangianti

Η παραλία της Ostenda, Οστάνδης συνορεύει με την Galleria Reale, μια βεράντα τετρακοσίων μέτρων που ενώνει τον ιππόδρομο με το πάρκο και την βίλα του βασιλιά των βέλγων. Μετά υπάρχουν εστιατόρια, caffè, τουριστικά καταστήματα, συγκροτήματα κατοικιών, διαμερισμάτων με στυλ αποδεκτό και κάποια πραγματικά φρικτά. Εκεί, μπροστά στην Φλαμανδική θάλασσα, πριν από 170 χρόνια, ένας Karl Marx ακόμη εικοσάχρονος, κάνοντας ισορροπία στους πέτρινους κυματοθραύστες, συζητούσε εμπνευσμένος με τον Friedrich Engels για μια επανάσταση που θα ήταν ταυτόχρονα υπαρξιακή, φιλοσοφική και κοινωνική. “Der junge Karl Marx” (ο νεαρός  Καρλ Μάρξ, Il giovane Karl Marx), το film του σκηνοθέτη από την Αϊτή Raoul Peck αφθονεί σε σκηνές με έντονο οπτικό και συμβολικό αντίκτυπο. Με αυτόν τον τρόπο μπορεί να συνθέσει με μεγάλη δεξιότητα σύνθετες φιλοσοφικές έννοιες και έντονα συναισθήματα.

Η φημισμένη XI Εργασία για τον Feuerbach («Οι φιλόσοφοι ερμηνεύουν μόνο διαφορετικά τον κόσμο, αλλά πρόκειται να τον μεταμορφώσουν») δηλώνεται, για παράδειγμα, από τον Γερμανό φιλόσοφο μετά από μια έκρηξη εμετού που προκαλείται από ένα κολοσσιαίο μεθύσι, τα χειρόγραφα κριτικής για τους νεαρούς hegeliani διαβάζονται εκ νέου υπό το φως των κεριών σε μια ζεστή και αισθησιακή ατμόσφαιρα από τον Καρλ, από τον φίλο Φρίντριχ και τη σύζυγό του Jenny von Westphalen. Ερωτικoύ νοήματος είναι η ίδια η σχέση μεταξύ Μαρξ και Ένγκελς, αρχικά χαρακτηριζόμενη από αμοιβαία αντιπάθεια, κατόπιν από συγκρούσεις και πνευματική ερωτοτροπία, και τελικά από συντριπτικό πάθος: μια κούρσα ανάμεσα στα σοκάκια και τις ρεματιές για να ξεφύγουν από τα νύχια των μπάτσων, τα νήματα της ζωής και της φιλοσοφίας που επανασυνδέονται σε μια καπνισμένη παμπ, μια σφιχτή αγκαλιά όπως η αγάπη που σαρώνει τους τυράννους και τη θλίψη και ακόμη και ένα φιλί (στο μέτωπο, όμως). Εδώ είναι όπου ο Peck φτάνει στο μέγιστο του, επειδή στη βάση της επανάστασης υπάρχει μια μορφή αγάπης, μια επιθυμία να ζουν οι άνθρωποι και να αγωνίζονται μαζί. Η επανάσταση είναι η έξοδος των ατόμων από τη μοναξιά, είναι να γίνουν μια συνειδητή κοινότητα, η κοινότητα ενός πεπρωμένου. Το φιλί ανάμεσα στον Μαρξ και τον Ένγκελς είναι η ανακοίνωση της εξεγερσιακής άνοιξης του 1848.

Η ταινία “Der junge Karl Marx” είναι γυρισμένη σε τρεις γλώσσες (γερμανικά, γαλλικά και αγγλικά) και από τον μάρτιο που μας πέρασε βγήκε στους κινηματογράφους της γερμανίας, της γαλλίας και του βελγίου. Από τον Οκτώβριο είναι επίσης διαθέσιμη στη γερμανική έκδοση σε dvd, αλλά δεν είναι ακόμα γνωστό πότε και αν θα φθάσει στους ιταλικούς κινηματογράφους. Αρχικά μπορεί να ακούγεται σαν ένα mainstream βιογραφικό, αλλά απλά επειδή είναι μια ποιοτική παραγωγή, με ένα καλά περιποιημένο περιβάλλον και ηθοποιούς που παίζουν καλά. Προκαλεί έκπληξη το πώς σε λιγότερο από δύο ώρες ο Peck κατάφερε να σχεδιάσει με μεγάλη ομοιότητα την προσωπικότητα του Μαρξ: θεωρητική αδιαλλαξία, πενιχρότης στα ρούχα, αυτοκτονική προτίμηση για δύσοσμα πούρα, το απόλυτο ρεαλιστικό έλλειμμα, τα χέρια του τρύπια όταν έφταναν λίγα χρήματα, το πάθος για τα οστρακοειδή, τα ενοχικά συναισθήματα (και ίσως το αίσθημα κατωτερότητας) απέναντι στην σύντροφό του, επενδύοντας ολόκληρη τη λίμπιντο σε μια παλιγγένεση, βασισμένη στο επιστημονικό ξεγύμνωμα της ψεύτικης εμφάνισης. Έτσι γεννιέται η εμμονή που καταδιώκει τον φιλόσοφο σε όλη τη ζωή του: να γράψει ένα βιβλίο που θα φέρει στο φως το αόρατο τέρας του καπιταλισμού, ανακατασκευάζοντας τον σύνθετο μεταβολισμό του. Ο Μαρξ άρχισε να εργάζεται στο Κεφάλαιο τη δεκαετία του ’40, γράφοντας και επαναγράφοντάς το σε διάφορες μορφές, δημοσιεύοντας ένα μέρος του συνεχώς χωρίς ποτέ να το ολοκληρώνει, γιατί κατά βάθος το αντικείμενο του ήταν άπειρο και μεταλλαγμένο.1
Πολύ καλά χαρακτηρισμένη είναι επίσης η φιγούρα του Ένγκελς, σε σύγκρουση με τον κλωστοϋφαντουργό βιομήχανο πατέρα, και ως εκ τούτου με την ταξική κατηγορία του. Το αποτέλεσμα αυτής της τριβής είναι μια πολύ συμπαθητικά αντιφατική και πολύ ανθρώπινη προσωπικότητα. Ο νεαρός Φρίντριχ είναι ένας αντικομφορμιστής, συχνάζει σε εργατικά και ιρλανδικά περιβάλλοντα, αλλά είναι και βαθύτατα αστός, εραστής του καλού κρασιού και των βικτοριανών ανέσεων.
Οι άλλοι ιστορικοί χαρακτήρες που στην αφήγηση έχουν δευτερεύοντα ρόλο δεν είναι ποτέ εμφανίσεις ανώδυνες. Ο καθένας έχει όντως ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα: ο Προυντόν χαμογελά γλυκύτατα, ο Weitling έχει τα μάτια του τρελού και κάνει εμπρηστικές ομιλίες, ο Ruge φοβάται την ίδια τη σκιά του, ο Μπακούνιν μιλάει ήδη για τον αναρχισμό και δείχνει τη δυσπιστία του στον αυταρχικό σοσιαλισμό.

Ωστόσο, κοιτάζοντας καλύτερα, υπάρχουν περισσότερα για αυτή την ταινία: υποσυνείδητες παραπομπές στο σήμερα, μικροσκοπικές (και πιθανώς επιθυμητές) αποκλίσεις από τις ιστορικές πηγές που δίνουν στην αφήγηση μια αυθεντικότητα που δεν θα μπορούσε να επιστρέψει καμιά σχολαστικότητα. Από αυτή την άποψη μπορεί να αναφερθεί : Η Jenny von Westphalen που αποκαλεί «εσύ» τον Ένγκελς και τη σύντροφό του Mary Burns, ο Marx μιλάει αγγλικά ήδη το 1845, αλλά πάνω απ’ όλα το πιο κολοσσιαίο ιστορικό συναρπαστικό και επιτυχημένο ψέμα: ο φιλόσοφος από το Treviri πιο όμορφος και συναρπαστικός από τον φίλο του, χάρη στη φυσική κατάσταση και στην ερμηνεία του γερμανού ηθοποιού August Diehl. Εν ολίγοις, αν η ταινία είναι κατάλληλη για κάθε τύπο ακροατηρίου, οι γνώστες της ζωής και της σκέψης του Marx θα απολαύσουν επιπλέον ευχαρίστηση χάρη στις λαμπρές αφηγηματικές λύσεις που χρησιμοποιήθηκαν για να αναδείξουν ιστορικές λεπτομέρειες και θεωρητικές διαρθρώσεις.

Ο Karl Marx του Raoul Peck είναι ακριβώς το αντίθετο από τον παλιό γενειοφόρο προφήτη, λατρευτό και βαλσαμομένο από τον πραγματικό σοσιαλισμό. Είναι ένας εικοσάχρονος γεμάτος πάθος, αλαζονεία, σωματική ευαισθησία και χαρακτήρα. Τον βλέπουμε να κάνει έρωτα με την Jenny, να ζητάει δουλειά, να αλλάζει ιδέες αρκετές φορές, να νιώθει ενοχές για την οικογένεια, να συχνάζει σε κοινωνικά κέντρα της εποχής όπως το  Red Lion του Λονδίνου, να μελετά μανιωδώς, να ενθουσιάζεται, να καταθλίβεται, να μεθά και να αγωνίζεται σαν λιοντάρι. Αυτός ο νεαρός Μαρξ δεν είναι ένας ιππότης δίχως κηλίδες, ούτε καν ένας βαρετός ποντικός βιβλιοθήκης, είναι ένας βαθιά τραυματισμένος άνθρωπος που αφιερώνεται σε μια απεγνωσμένη, ευγενή και φιλόδοξη περιπέτεια. Στην ταινία που καλύπτει το χρονικό διάστημα από το 1842 έως το 1848, οι αιτίες του τραυματισμού του δεν αποκαλύπτονται και η τελική μάχη εναντίον του ανταγωνιστή αφήνονται στους τίτλους που πέφτουν στο τέλος, όταν οι εικόνες των επαναστάσεων του εικοστού αιώνα, οι αντι-αποικιακοί αγώνες, του Che Guevara και του Nelson Mandela συνοδεύονται από τις νότες του Like a rolling stone: “When you ain’t got nothing, you got nothing to lose”, «Όταν δεν έχετε τίποτα, δεν έχετε τίποτα να χάσετε», τραγουδάει ο Bob Dylan. Ομοίως, ο Μαρξ γράφει στα συμπεράσματα του Μανιφέστου του κομμουνιστικού κόμματος, στα λόγια με τα οποία καταλήγει: «Οι προλετάριοι δεν έχουν να χάσουν παρά μόνο τις αλυσίδες τους. Έχουν να κερδίσουν έναν ολόκληρο κόσμο».

https://www.carmillaonline.com/2017/11/07/quando-marx-bacio-engels/

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s