σύγχρονη σκέψη, pensiero di oggi

Διαδικασίες υβριδοποίησης. Η σάρκα, η οθόνη και το σύγχρονο ασυνείδητο-l’inner space contemporaneo

 του Gioacchino Toni

Στη Δύση, όπου τα ανθρώπινα όντα περνούν κατά μέσο όρο περισσότερο από το ήμισυ του χρόνου ζωής τους συνδεδεμένα με ψηφιακό εξοπλισμό, καταλήγοντας να γνωρίζουν την κοινωνική πραγματικότητα πάνω απ ‘όλα μέσω των επικοινωνιακών αναπαραστάσεων της, φαίνεται ότι υπάρχει μια διαδικασία προοδευτικής συγχώνευσης μεταξύ θεατή και οθόνης. Ο Marshall McLuhan είχε ήδη υποστηρίξει πως το σώμα του τηλεοπτικού θεατή μετατρέπεται σε οθόνη όπου σχηματίζεται η οριστική εικόνα που προέρχεται από τη ροή επικοινωνίας του μέσου.

Διερευνώντας την σύγχρονη εποχή, που χαρακτηρίζεται από μια έντονη ψηφιοποίηση και μια τάση προς παρα-τεχνολογική συμπεριφορά, στην οποία τα άτομα τείνουν να εγκαταλείπουν οποιαδήποτε σημαντική κοινωνική σχέση που δεν διαχειρίζονται μέσω τεχνολογικών μέσων, είναι το πώς οι τρέχουσες οθόνες, όλο και μικρότερες και ελαφρύτερες, συγχωνεύονται σταδιακά με το σώμα του χρήστη, χάνοντας τη φύση τους ως μέσο, ως ένα ενδιάμεσο εργαλείο μεταξύ δύο διαφορετικών πραγματικοτήτων, που προβληματίζει τον κοινωνιολόγο Vanni Codeluppi στο κείμενο συμβολή του– Ζώντας στις οθόνες. Η νέα μας ύπαρξη μέσα στον χώρο των μέσων ενημέρωσης – στον τόμο που επιμελήθηκε ο Carlo Bordoni, Η υπεροχή των τεχνολογιών (Mimesis 2020) 1, όπου συλλέγονται κείμενα από διάφορους συγγραφείς σχετικά με τη σχέση μεταξύ της τεχνολογίας και του ατόμου.

Στην εποχή της επικοινωνιακής, τεχνολογικής και πολιτισμικής σύγκλισης, το μήνυμα που μεταδίδεται από τις ηλεκτρονικές οθόνες δεν είναι πλέον δεσμευμένο στην επιφάνεια της υποστήριξης και τείνει να είναι ασταθές, αλλάζοντας συνεχώς υποκείμενο τόσο στις στρατηγικές της βιομηχανίας της ψυχαγωγίας όσο στις επιθυμίες και στην αυτόνομη χρήση που εξασκείται από τους χρήστες   2.

Με την ηλεκτρονική οθόνη, το «να βλέπεις πάνω» από τις σταθερές βάσεις, αλλά και το «να βλέπεις διαμέσου», τυπικό της αναγεννησιακής προοπτικής και καρπός μιας στρατηγικής οπτικής που αποσκοπεί στη σύλληψη του βλέμματος του θεατή, αντικαθίστανται από την υπόσχεση του «να βλέπεις μέσα», δηλαδή στο εσωτερικό του επικοινωνιακού κόσμου. Ο θεατής παραμένει έξω από την οθόνη, αλλά μπορεί να κινηθεί σε συντονισμό με αυτήν και δεν είναι πλέον αναγκασμένος να παραμένει ακίνητος μέσα στο χώρο, όπως συνέβαινε με τις προηγούμενες μορφές της οθόνης, όπως για παράδειγμα εκείνη που χαρακτήριζε την παραδοσιακή τηλεόραση. Έχει έτσι την αίσθηση ότι βρίσκεται σε συνεχή επαφή με την οθόνη και ότι μπορεί να ασκήσει έναν έλεγχο πάνω σε εκείνη την πραγματικότητα στην οποία η ίδια η οθόνη του επιτρέπει να έχει πρόσβαση. 3.

Από αυτό το άτομο αντλεί την ευχάριστη αίσθηση ότι είναι, μέσω της οθόνης, σε επαφή με ολόκληρο τον κόσμο και ότι μπορεί να τον επηρεάσει. Όλα αυτά ενισχύονται περαιτέρω από τις συσκευές αφής που υποδεικνύουν μια συγχώνευση μεταξύ εργαλείων και σώματος του χρήστη με την ανάκληση εκείνης της «νέας σάρκας» που διερευνήθηκε από τον κινηματογράφο του David Cronemberg, περνώντας από την παραισθησιολογική μετάλλαξη του σώματος (Videodrome, 1983) μέχρι μια διεπαφή μεταξύ ανθρώπου και παιχνιδιού στην οποία το πραγματικό σύμπαν και το σύμπαν του παιχνιδιού συγχωνεύονται, ανακατεύονται οριστικά (eXistenZ, 1999) δημιουργώντας ένα πραγματικό νέο περιβάλλον-σώμα.

Η οθόνη της τηλεόρασης είναι πλέον τώρα το μόνο πραγματικό ανθρώπινο μάτι. Συνεπώς, η οθόνη της τηλεόρασης είναι πλέον μέρος της φυσικής δομής του ανθρώπινου εγκεφάλου. Συνεπώς, αυτό που εμφανίζεται στην τηλεοπτική μας οθόνη αναδύεται ως μια ακατέργαστη εμπειρία για εμάς που παρακολουθούμε. Σαν επακόλουθο η τηλεόραση είναι η πραγματικότητα και η πραγματικότητα υστερεί της τηλεόρασης. (Brian O’Blivion, Videodrome)

Όπως στο Videodrome, έτσι και στο eXistenz ο Cronenberg επιμένει στην κεντρική θέση που κατέχει το σώμα στη σχέση μεταξύ ανθρώπου και μηχανής ως τόπου όπου καταχωρείται η εμπειρία του ατόμου.

Συνδέεται μαζί σου, εσύ είσαι η διατροφή: το σώμα σου, το νευρικό σου σύστημα, ο μεταβολισμός σου, η ενέργειά σου. Όταν είσαι κουρασμένος αδειάζει και δεν λειτουργεί πλέον σωστά (Allegra Geller, eXistenz)

Η μηχανή που είναι εμφυτευμένη στο ανθρώπινο σώμα ανταποκρίνεται τόσο στην ανάγκη του καπιταλισμού να επεκτείνει τους τομείς από τους οποίους εξαγάγει κέρδος, όσο και στην ανεπάρκεια της καθημερινής πραγματικότητας που αντιλαμβάνονται τα άτομα και την επιθυμία ξεπεράσματος της αναζητώντας έναν νέο κόσμο. Ο Καναδός σκηνοθέτης ενδιαφέρεται να δείξει την ολοένα και πιο έντονη ενότητα μεταξύ οργανικής και τεχνολογικής σάρκας, το υβρίδιο της «νέας σάρκας»”.

Η μηχανή που είναι εμφυτευμένη στο ανθρώπινο σώμα ανταποκρίνεται τόσο στην ανάγκη του καπιταλισμού να επεκτείνει τους τομείς από τους οποίους εξαγάγει κέρδος, όσο και στην ανεπάρκεια της καθημερινής πραγματικότητας που αντιλαμβάνονται τα άτομα και την επιθυμία ξεπεράσματος της αναζητώντας έναν νέο κόσμο. Ο Καναδός σκηνοθέτης ενδιαφέρεται να δείξει την ολοένα και πιο έντονη ενότητα μεταξύ οργανικής και τεχνολογικής σάρκας, το υβρίδιο της «νέας σάρκας»

Εάν στη γέννησή του ο σουρεαλισμός, μέσω της ανάκτησης των αφαιρεθέντων ζωτικών παλμών, ενστίκτων στα οποία δίδεται ελευθερία διαφυγής μέσα στην καθημερινή πραγματικότητα, στόχευε στην επίτευξη αυτής της πληρότητας, εκείνη την κατάσταση της ανώτερης πραγματικότητας (σουρεαλικότητας-surrealtà), η οποία συμπεριελάμβανε τόσο το συνειδητό όσο και το ασυνείδητο επίπεδο, η φιλμογραφία του Κρόνενμπεργκ φαίνεται να θέλει να ξαναδιαβάσει αυτήν την αναζήτηση για την ανώτερη πραγματικότητα υπό το φως των νέων εποχών, διαλογιζόμενος βαθιά την σχέση του ανθρώπου με τις μηχανές, τις επικοινωνιακές κυρίως.

Αυτά τα ζητήματα βρίσκονται επίσης στο επίκεντρο του Black Mirror (από το 2011 – σε παραγωγή, Channel 4 – Netflix), μια τηλεοπτική σειρά που ίσως περισσότερο από κάθε άλλη μας οδηγεί να σκεφτούμε σχετικά με τη σχέση μεταξύ του ατόμου και των τεχνολογιών και τον κίνδυνο του ελέγχου. Γράφει γι αυτό η Claudia Attimonelli –Corpo in-το Σώμα στους M. Trino, A. Tramontana, Οι αντανακλάσεις του Black Mirror-I riflessi di Black Mirror (Rogas 2018) – πως

η έννοια του τίτλου Black Mirror είναι ανάλογη με το τέλος του Videodrome (1983), όταν ο Max Renn, ξεφεύγοντας μακριά, πιστεύει ότι έχει απελευθερωθεί από αυτό, αλλά είναι ακριβώς όταν οι οθόνες είναι σβηστές και οι συσκευές εν υπνώσει που οι πρακτικές ενεργούν στα σώματα online, χωρίς να το γνωρίζουν. «Ζήτω η νέα σάρκα», φώναζε ενθουσιασμένος ο Reen, και στην αυγή της νέας χιλιετίας ο Black Mirror προτείνει ξανά τα διλήμματα της νέας μετανθρώπινης κατάστασης. 4

Υπερρεαλιστικές προτάσεις υπάρχουν επίσης στον James Ballard, ο οποίος στα έργα του διερεύνησε το σύγχρονο φαντασιακό, προσδιορίζοντας στο [εσωτερικό χώρο] ασυνείδητο-inner space τον τόπο σύγκρουσης μεταξύ διαφορετικών αντιλήψεων της ατομικής και συλλογικής ελευθερίας στο οποίο δίδονται οι μεγαλύτερες ιστορικές αλλαγές που δημιουργήθηκαν κυρίως από τα μέσα ενημέρωσης. Σε μια συνέντευξη που παραχώρησε στον δικό μας Sandro Moiso το 1992, που δημοσιεύτηκε πρόσφατα σε μια καλαίσθητη έκδοση – J. Ballard, All that Mattered was Sensation-Το μόνο που είχε σημασία ήταν η αίσθηση (Krisis Publishing 2019) 5 –, ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι αν είναι γενικά δύσκολο να καθοριστεί το όριο μεταξύ ονείρου και πραγματικότητας, αυτό ισχύει ακόμη περισσότερο στις μέρες μας:

το εξωτερικό περιβάλλον στο οποίο ζούμε όλοι, αυτό που συνηθίζουμε να αποκαλούμε πραγματικότητα, σήμερα είναι μια φαντασία που δημιουργήθηκε από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, από τις ταινίες, από την τηλεόραση, από τη διαφήμιση, από την πολιτική – η οποία δεν είναι πλέον παρά ένας κλάδος της διαφήμισης. Έχω πει πολλές φορές ότι σήμερα ζούμε μέσα σε ένα τεράστιο μυθιστόρημα, ως χαρακτήρες μέσα σε μια τεράστια ιστορία. Είναι πολύ δύσκολο να πούμε ποια είναι η πραγματικότητα. Ένα λιβάδι γεμάτο γρασίδι που μεγαλώνει στην άκρη μιας εθνικής οδού είναι πιο αληθινό από τη διαφήμιση της τελευταίας ταινίας του Άρνολντ Σβαρτζενέγκερ;Ποιο από τα δύο είναι η πραγματικότητα; Θα έλεγα ότι η διαφήμιση του Schwarzenegger είναι πιο πραγματική από ένα λιβάδι με γρασίδι που μεγαλώνει. Ο Schwarzenegger αντιπροσωπεύει τις μεγαλύτερες εμπορικές μυθολογίες στα τέλη του εικοστού αιώνα.Δυστυχώς, το γρασίδι θα μπορούσε να πεθάνει αύριο λόγω της αιθαλομίχλης ή των αερίων που εκπέμπονται από τα αυτοκίνητα που περνούν κατά μήκος του δρόμου. Αυτή η διαφορά μεταξύ πραγματικότητας και ονείρου είναι πολύ δύσκολο να αναλυθεί και, με διαφορετικούς τρόπους, το όνειρο είναι η πραγματικότητα μας. Είναι πιο λογικό να πιστεύουμε ότι τα όνειρά μας είναι αληθινά 6.

Antonio Tursi – Immagini del conflitto. Corpi e spazi tra fantascienza e politica-Εικόνες της σύγκρουσης. Σώματα και χώροι μεταξύ επιστημονικής φαντασίας και πολιτικής (Meltemi 2018) – έχει εμβαθύνει τα χαρακτηριστικά αυτών των νέων σεναρίων, εστιάζοντας ειδικότερα στον πολιτικο-συγκρουσιακό τους χαρακτήρα και υπογραμμίζοντας πώς η σχέση μεταξύ σωμάτων και φαντασιακού (ειδικά τεχνολογικού) ιστορικά είναι λιγότερο αντιθετική από ότι φαίνεται 7.

Η έντονη σύγχρονη χρήση των οθονών που τείνουν να ακυρώνουν την απόσταση που διαχωρίζει την παράσταση που εκπροσωπείται μέσα τους και τον χρήστη επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο τα ανθρώπινα όντα γνωρίζουν την κοινωνική πραγματικότητα, επομένως και την ίδια την τελευταία. Μιλώντας για την οθόνη, στο δοκίμιο του, ο Codeluppi υπογραμμίζει πώς αυτή είναι επίσης ένα εργαλείο di vetrinizzazione, βιτρινοποίησης της πραγματικότητας, σύμφωνα με ένα επικοινωνιακό μοντέλο που εισάγεται από τις βιτρίνες των καταστημάτων, που επιβλήθηκε κοινωνικά από το πρώτο μισό του δέκατου όγδοου αιώνα 8, που στη συνέχεια τελειοποιήθηκε κατά τους επόμενους αιώνες με την επέκταση των εμπορικών χώρων και, τις τελευταίες δεκαετίες, με «την υιοθέτηση από τους κύριους κοινωνικούς τομείς εκείνης της ιδιαίτερης-συγκεκριμένης λογικής της οπτικής αναπαράστασης που χαρακτηρίζει και διακρίνει τις μεθόδους επικοινωνίας που ανήκουν στην βιτρίνα, όχι τυχαία ένα είδος μεγάλης οθόνης ante litteram- πριν από την ώρα της» 9.

Ακολουθώντας αυτό το σκεπτικό, οι σύγχρονοι youtuber, influencer, net ακτιβιστές κ.λπ. θα αντιπροσώπευαν μερικά από τα σύγχρονα αποτελέσματα αυτής της διαδικασίας που ξεκίνησε στις ευρωπαϊκές μητροπόλεις γύρω στα μέσα του 18ου αιώνα και που έφερε στο προσκήνιο φιγούρες από το πλήθος, δημιουργώντας μια διαδικασία αισθητικοποίησης του κοινού. Γράφουν γι αυτό η Claudia Attimonelli και ο Vincenzo Susca – Un oscuro riflettere. Black Mirror e l’aurora digitale-Μία σκοτεινή αντανάκλαση. Μαύρος καθρέφτης και η ψηφιακή ανατολή (Mimesis 2020) 10 – ασχολούμενοι με την τηλεοπτική σειρά του Chris Brooker:

Οι διάφοροι μηχανισμοί που χαρακτηρίζουν τη μητροπολιτική ζωή και τα επικοινωνιακά παρακλάδια της έχουν υποθάλψει την προοδευτική μετάφραση της καθημερινότητας, ακόμη και την ασήμαντη στην άλλη πλευρά των οθονών, των κορνιζών και των βιτρίνων, συγχέοντας τες μεταξύ τους σε ένα ατύχημα τόσο θεαματικό όσο και γεμάτο συνέπειες. Ανάμεσά τους, η πρώτη και πιο σημαντική από όλες – ακόμη και του εκδημοκρατισμού της πολιτικής – είναι η αισθητικοποίηση των μαζών, την οποία έχουμε συνηθίσει να ερμηνεύουμε ως την οριστική χειραφέτησή τους, θεωρώντας την μια απελευθέρωση του χαμηλού πολιτισμού σε σχέση με τον υψηλό πολιτισμό. Το μακρύ κύμα της, βλέποντας καλά, μας οδηγεί από τη φλυαρία των καφέ του Λονδίνου που αποτελούν τους προδρόμους της αστικής κοινής γνώμης στα chat- στις κουβέντες του Telegram και τους διαλόγους στο Twitter, από τις πρώτες φωτογραφίες που απεικονίζουν απλούς ανθρώπους στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα έως τον εορτασμό της καθημερινότητας στο Instagram, από την απεικόνιση γυναικών και ανδρών χωρίς ιδιότητες-ποιότητα σαν κομπάρσους στο Χόλιγουντ της δεκαετίας του 1930 έως τις ιστορίες του Snapchat και τα βίντεο των  youtuber. Είτε αρέσει είτε όχι το αποτέλεσμα, βρίσκεται εδώ σε εξέλιξη η διαδικασία μετατροπής του κοινού σε δράση, σε έργο, μια δυναμική της οποίας ο Black Mirror αποκαλύπτει την απροσδόκητη εκπλήρωση, τα σκοτεινά περάσματα και τα διεστραμμένα αποτελέσματα-συνέπειες. 11

Είναι δύσκολο να προσδιοριστεί πόσο έχει προχωρήσει η διαδικασία υβριδισμού μεταξύ σώματος και οθόνης, πόσο προκύπτει να διαμορφώνεται το σύγχρονο φαντασιακό από αυτή τη σύγχυση-συνένωση και πόσο υπόκειται σε μια διαδικασία αποικισμού με στόχο την εξαγωγή κέρδους. Οι Attimonelli και Susca προτείνουν να

μετακινήσουμε την προοπτική στα άκρα του μαύρου καθρέφτη, όπου βρίσκουμε μόνο παράδοξα που σχετίζονται με αυτό που πιστεύουμε ότι γνωρίζουμε για το σώμα μας που ήρθε σε επαφή με τις συναρπαστικές τεχνολογίες, του ελέγχου, των εικονικών πραγματικοτήτων και του gaming, του παιχνιδιού. Αφήνοντας τα περιθώρια -τα περιγράμματα του σώματος να αναπαραχθούν- να πολλαπλασιαστούν, να επεκτείνουν τα στόμια του και να εγκαταλείψουν τα μαλακά μέρη του, ανατρέπονται, παρά τη θέληση μας, ιεραρχία και παραδοσιακές λειτουργίες των οργάνων και μας επιστρέφονται άσεμνες, αποσταθεροποιητικές και ασήμαντες εικόνες. Το σώμα μας κατοικεί στη διασπορά στιγμιότυπων εξωτερικής ανάθεσης και τοποθετημένων σε ψηφιακές αναμνήσεις προσβάσιμες σε οποιονδήποτε, το σώμα μας είναι ανεπανόρθωτα Άλλων. Δεν είναι όλοι έτοιμοι για αυτήν τη μετάλλαξη. 12

Στο Black Mirror η αρνητικότητα με την οποία συχνά παρουσιάζεται η παρόρμηση στον υβριδισμό του σώματος με άλλα από τα ίδια, υποστηρίζει η Claudia Attimonelli, φαίνεται να προέρχεται από το φόβο της απώλειας της κεντρικής θέσης του ανθρώπινου σε μια μεταμοντερνικότητα που χαρακτηρίζεται από μια σχετικοποίηση στην οποία, όχι σπάνια, έχουμε την τάση να απαντούμε με νοσταλγικές αναγωγές για μια χρυσή εποχή φάντασμα που δεν μπορεί πλέον να επανέλθει. «Το να επαναδιαπραγματεύεται συνεχώς, όπως απαιτείται από την τηλεοπτική σειρά, ο βαθμός της ανθρωπιάς ξεκινώντας από το «τέλος του ανθρώπινου σώματος» φαίνεται να είναι το κίνητρο για τον Chris Brooker σε κάθε νέα σεζόν» 13.

Κοιτάζοντας το Black Mirror ως πρόγευση για το μέλλον μας, υποστηρίζει η Attimonelli, φαίνεται ότι μπορούμε να διακρίνουμε

την αλλαγή του παραδείγματος που έβλεπε στον τεχνοκεντρισμό το αντίθετο του ανθρωποκεντρισμού. Στην παρακμή του ανθρωποκενίου, είναι άλλα τα σημεία φυγής που πρέπει να ληφθούν υπόψη. Μερικές φορές φαίνεται ότι προσανατολιζόμαστε προς σενάρια που κατευθύνονται από τεχνοκρατικές αρχές και διαποτισμένα με δεδομενοκρατία […] Το φαντασιακό, οι εικόνες της αυτοδιάθεσης, της εξομολόγησης, της απελευθέρωσης, της αξιολόγησης, της τιμωρίας, του πειραματισμού και της μύησης ξετυλίγεται γύρω από τα μεσαιωνικά συστήματα βασανιστηρίων του σώματος. Με την εμφάνιση αυτών των νεο-φυλετικών μορφών που μεταδίδονται από τοτέμ υψηλής τεχνολογίας και τεχνητής νοημοσύνης, μέσα στη σιωπή του γραπτού πολιτισμού, στην υποταγή στις ηλεκτρονικές γλώσσες, στο «δημόσιο συναίσθημα», είναι τα σώματα που ανακτούν τη δύναμη την εξουσία και το πλεονέκτημα έναντι της γλώσσας. Στην πραγματικότητα, αυτή φαίνεται να είναι μια αποτυχία στην παραδοσιακή της οργάνωση, δεν χρησιμεύει πλέον για να εξηγήσει και υποχωρεί μπροστά στις ανέκδοτες αντιδράσεις της ηλεκτρονικής σάρκας 14.

Με μια καλή δόση ειρωνείας, καθώς και ικανότητα αυτοπροωθητική, το βράδυ που ο Ντόναλντ Τραμπ εξελέγη οι παραγωγοί του Black Mirror, σχεδόν κάνοντας να αντηχεί η φωνή του καθηγητή Brian O’Blivion, ιεροκήρυκα της Καθολικής Εκκλησίας στο Videodrome, ξεκίνησαν ένα meme με την επιγραφή «Οι δημιουργοί του Black Mirror επιβεβαιώνουν ότι οι αμερικανικές εκλογές δεν είναι ένα επεισόδιο του Black Mirror» μετά το προφίλ Twitter της ίδιας παραγωγής όπου αναφέρονταν: «Αυτό δεν είναι ένα επεισόδιο. Αυτό δεν είναι μάρκετινγκ. Αυτή είναι η πραγματικότητα” 15.

Πήγε σε loop, δεν θα βγει μέχρι να πεις ένα αστείο που ανήκει στον διάλογο του παιχνιδιού (Allegra Geller, eXistenz)

Σίγουρα, το ασυνείδητο της εποχής της πιεστικής βιτρινοποίησης, που προέρχεται (επίσης) από την υβριδοποίηση της οθόνης- σώματος, είναι ένας χώρος σύγκρουσης. Είναι εξίσου βέβαιο ότι αυτή η σύγκρουση δεν θα μπορεί να επιλυθεί με τη μεσσιανική άφιξη ενός ήρωα υποβοηθούμενου από τον μέντορά του σε στιλ Matrix (1999) από τους Andy και Larry Wachowski. Με κάποιο τρόπο θα πρέπει να τα βγάλουμε πέρα. Σε αυτήν την περίπτωση, το παλιό πανκ σλόγκαν Κάντο μόνος σου-Do it yourself πρέπει να γυρίσει στον πληθυντικό.


  1. C. Bordoni (επιμελήθηκε), Il primato delle tecnologie, Mimesis, Milano-Udine 2020. Κείμενα των: Cosimo Accoto, Carlo Bordoni, Vanni Codeluppi, Derrick de Kerckhove, Lelio Demichelis, Ernesto Di Mauro, Pierpaolo Donati, Adriano Fabris, Ubaldo Fadini, Marcello Faletra, Umberto Galimberti, Domenico Gallo, Riccardo Gramantieri, Giuseppe O. Longo, Michel Maffesoli, Alberto Oliverio, Matteo Rima, Carlo Sini Bernard Stiegler, Stefano Tani.
  2. Σε θέματα που σχετίζονται με την επικοινωνιακή σύγκλιση, την τεχνολογική και την πολιτιστική, δείτε τα έργα του Henry Jenkins, συγκεκριμένα τον τόμο H. Jenkis, Convergent culture, Apogeo, Milano 2007. Η ιδέα που θεωρούσε την ψηφιοποίηση ως viaticum για την ενίσχυση των ανθρώπινων δυνατοτήτων με την γενναιόδωρη διανομή ελευθερίας, πληροφόρησης και γενικής τάσης για το κοινό καλό αμφισβητείται από διάφορους μελετητές. Ο Pablo Calzeroni υποστηρίζει ότι τα ψηφιακά μέσα τείνουν να ενισχύουν τα πιο αποξενωτικά-αλλοτριωτικά αποτελέσματα-συνέπειες του τηλεοπτικού μέσου. Αντί να βελτιώνουν την ποιότητα των κοινωνικών σχέσεων, η αλληλεπίδραση και η συνδεσιμότητα φαίνεται ότι τις έχουν επιπλέον φτωχοποιήσει αυξάνοντας την απομόνωση και την κοινωνική αποξένωση-αλλοτρίωση. P. Calzeroni, Narcisismo digitale. Critica dell’intelligenza collettiva nell’era del capitalismo della sorveglianza-Ψηφιακός ναρκισσισμός. Κριτική της συλλογικής νοημοσύνης στην εποχή του καπιταλισμού επιτήρησης, Mimesis, Milano Udine 2019. Στον τόμο να δείτε: G. Toni, Nemico (e) immaginario. Desoggettivazione ed immaginario antisociale-Εχθρός [και] φαντασιακό. Αποϋποκειμενικοποίηση και αντικοινωνικό φαντασιακόCarmilla, 20 ιανουαρίου 2020. Εξίσου ανελέητος απέναντι στις δυνατότητες ψηφιακής χειραφέτησης είναι ο Jonathan Crary που κατηγορεί το τρέχον σύστημα τεχνολογικό-επικοινωνιακό όχι μόνο ότι ασκεί μια λειτουργία επιτήρησης και κατεύθυνσης όλων των πληροφοριών που παράγονται στο διαδίκτυο, αλλά και ότι παρεμποδίζει και εκμεταλλεύεται την αποσταθεροποίηση του ανθρώπου επεκτείνοντας τους χρόνους και τους τρόπους επικοινωνίας, εργασίας και κατανάλωσης. J. Crary, 24/7. Il capitalismo all’assalto del sonno-Ο καπιταλισμός στην επίθεση του ύπνου, Einaudi, Torino 2015. 
  3. V. Codeluppi, Vivere negli schermi. La nostra nuova esistenza all’interno dello spazio dei media, in C. Bordoni (σε επιμέλεια) Il primato delle tecnologie-Η υπεροχή των τεχνολογιών, Mimesis, Milano-Udine 2020, pp. 33-34. 
  4. C. Attimonelli, Corpo, in M. Trino, A. Tramontana, I riflessi di Black Mirror. Glossario su immagini, culture e media della società digitale-Οι αντανακλάσεις του Black Mirror. Γλωσσάριο για εικόνες, πολιτισμούς και μέσα ενημέρωσης της ψηφιακής κοινωνίας, Rogas, Roma 2018, p. 101. 
  5. James Ballard, All that Mattered was Sensation-Το μόνο που είχε σημασία ήταν η Αίσθηση, Krisis Publishing, Brescia 2019. Δίγλωσσο κείμενο με συνέντευξη και πρόλογο του Sandro Moiso και ένα κριτικό δοκίμιο του Simon Reynolds. Σχετικά με τα ζητήματα που αντιμετωπίζονται στον τόμο δείτε: G. Toni, J.G. Ballard e l’immaginario come luogo di conflitto, Il lavoro culturale.-J.G. Ballard και το φαντασιακό ως τόπος σύγκρουσης, H πολιτισμική εργασία 18 δεκεμβρίου 2019; S. Moiso, Un profeta per il XXI secolo-Ένας προφήτης για τον 21ο αιώναCarmilla, 8 ιανουαρίου 2020; S. Moiso, Leggere J.G. Ballard al tempo della pandemia-Διαβάζοντας τον J.G. Ballard τον καιρό της πανδημίαςScenari, 16 απριλίου 2020; S. Moiso, Wonderland, επεισόδιο της 16ης ιουνίου 2020, Rai 4, visibile su Rai Play
  6. James Ballard, All that Mattered was Sensation, op. cit., pp. 37-38. 
  7. A. Tursi, Immagini del conflitto. Corpi e spazi tra fantascienza e politica-Εικόνες της σύγκρουσης. Σώματα και χώροι μεταξύ επιστημονικής φαντασίας και πολιτικής, Meltemi, Milano 2018. Δύο γραπτά είναι αφιερωμένα στον τόμο, στην Carmilla: [1] e [2]
  8. V. Codeluppi, La vetrinizzazione sociale. Il processo di spettacolarizzazione degli individui e della società, Bollati Boringhieri, Torino 2007. 
  9. V. Codeluppi, Vivere negli schermi. La nostra nuova esistenza all’interno dello spazio dei media-Ζώντας στις οθόνες. Η νέα μας ύπαρξη μέσα στον χώρο των μέσων ενημέρωσης, cit. p. 35. 
  10. C. Attimonelli, V. Susca, Un oscuro riflettere. Black Mirror e l’aurora digitale, Mimesis, Milano-Udine 2020. Στον τόμο είναι αφιερωμένα δύο γραπτά στην Carmilla[1] e [2] 
  11. Ivi, pp. 273-274. 
  12. Ivi, p. 175. 
  13. C. Attimonelli, Corpo, in M. Trino, A. Tramontana, I riflessi di Black Mirror-Οι αντανακλάσεις του Black Mirror, cit. p. 97. 
  14. Ivi, pp. 102-103. 
  15. C. Attimonelli, V. Susca, Un oscuro riflettere. Black Mirror e l’aurora digitale-Μια σκοτεινή αντανάκλαση. Μαύρος καθρέφτης και η ψηφιακή ανατολή, cit., p. 141. 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s