θεωρία, teoria

Φασισμός και δημοκρατία. Συνέντευξη στον Mikkel Bolt Rasmussen

του Marc Tibaldi

Ο Mikkel Bolt Rasmussen είναι ένας νέος δανός πολιτικός θεωρητικός που έχει γράψει διάφορα δοκίμια, όπως ο Χέγκελ μετά το Occupy και το After the Great RefusalHegel after Occupy e After the Great Refusal, αλλά είναι επίσης ιστορικός τέχνης, ο οποίος ανέλυσε τους αισθητικούς-πολιτικούς πρωτοπόρους του εικοστού αιώνα και των ημερών μας, και ένας πολιτικός ακτιβιστής που αναφέρεται στην επαναστατική παράδοση της κομμουνιστικής αριστεράς, των καταστασιακών και διαφόρων μαρξιστών ή μετα-μαρξιστών φιλοσόφων. Στο La controrivoluzione di Trump. Fascismo e democrazia-Η αντεπανάσταση του Trump. Φασισμός και δημοκρατία (Agenzia X, 150 σελ., € 14,00) είναι ακριβώς από αυτές τις οπτικές που αναλύει την εκλογή και την προεδρία του Τραμπ. Αλλά ίσως η πραγματική σημασία του βιβλίου βρίσκεται σε ορισμένα κεφάλαια όπου ο Rasmussen ξαναπιάνει και μετατρέπει την ανάλυση του Walter Benjamin για τον «καπιταλισμό ως θρησκεία», αντικαθιστώντας τον καπιταλισμό με τη δημοκρατία. Η δημοκρατία ως καθαρή θρησκεία λατρείας. μόνιμη διάρκεια της λατρείας, λατρεία που δημιουργεί ενοχή. Εν ολίγοις, η φιλελεύθερη δημοκρατία ως μύθος, ως ανεκρίζοτη δεισιδαιμονία που καταργεί κάθε δυνατότητα όχι μόνο να πραγματοποιήσει αλλά και να φανταστεί μορφές κοινωνικής οργάνωσης που να επιτρέπουν μεγαλύτερες και πιο συγκεκριμένες ελευθερίες και ισότητες. Ωστόσο, όπως γράφει ο Marcello Tarì στην εισαγωγή: «δεν καταλαβαίνουμε πώς είναι δυνατό ακόμη και σήμερα να πιστεύουμε πως αυτή η δημοκρατία […] μπορεί να σώσει τη Γη από τη καταστροφή που βρίσκεται σε εξέλιξη». Τους επόμενους μήνες ο Mikkel Bolt Rasmussen θα είναι στην Ιταλία για μια σειρά παρουσιάσεων, του πήραμε συνέντευξη για να μάθουμε περισσότερα για τις έρευνες του.

Όπου το Occupy ηττήθηκε, εκεί κέρδισε ο Trump. Αυτή είναι εν συντομία η θέση της «αντεπανάστασης». Είναι ο Τραμπ μια διαμαρτυρία των διαμαρτυριών; Ποια είναι η «γλώσσα» του Τραμπ; Ποια είναι η σχέση του με τον προστατευτισμό του αμερικανικού νεοκαπιταλισμού;

Στο βιβλίο μου υποστηρίζω ότι η εκλογή του Τραμπ θα πρέπει να γίνει αντιληπτή τόσο ως ένα μοντέλο αντοχής του καπιταλισμού σε κρίση όσο και ως μια αντεπανάσταση που αποσκοπεί στην αποτροπή της γέννησης ενός νέου και γνήσιου κινήματος διαμαρτυρίας που αρνείται το κεφάλαιο στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η προεδρία του Τραμπ είναι μια υπερβολική επέκταση, η χολερική παράταση μιας μη ανάκαμψης της αμερικανικής οικονομίας που διαρκεί εδώ και σαράντα χρόνια, τώρα υπό τη μορφή προστατευτισμού και υπερ-εθνικισμού. Αυτή ήταν η αλήθεια του σλόγκαν του Τραμπ: να κάνουμε την Αμερική πάλι μεγάλη, η αμερικανική οικονομία βρίσκεται σε συρρίκνωση εδώ και 40 χρόνια, σαν αυτοκρατορία οι μέρες της τελειώνουν, ο Τραμπ είναι ένα σύμπτωμα αυτής της κατάστασης. Ένα παράξενο σύμπτωμα γιατί προφανώς θέλει απεγνωσμένα να αναδημιουργήσει την ηγεμονία των Ηνωμένων Πολιτειών αποκλείοντας τους ξένους, χτίζοντας τείχη και επιβάλλοντας ταρίφες. Αλλά η νίκη του Τραμπ σήμαινε επίσης την αποτροπή της πιθανής συγχώνευσης μεταξύ των αντι-νεοφιλελεύθερων διαμαρτυριών του Occupy και της κριτικής της ρατσιστικής βίας της αστυνομίας που επισημαίνεται από το κίνημα των Black Lives Matter. Μια προσπάθεια να αποφευχθεί μια ριζοσπαστική αναμέτρηση με μια αποικιακή και ρατσιστική αυτοκρατορία.

Ποια είναι η διαφορά μεταξύ του ιστορικού και του σύγχρονου φασισμού;

Διαχωρίζω τα φασιστικά κινήματα ανάμεσα στους δύο πολέμους και τα σύγχρονα φασιστικά κόμματα και μιλώ για τον φασισμό του ύστερου καπιταλισμού. Ενώ τα φασιστικά κινήματα μεταξύ των δύο πολέμων παρουσίασαν την εθνική τους αναγέννηση σαν μια αναστολή του κοινοβουλευτικού συστήματος, τα σύγχρονα φασιστικά μορφώματα είναι ακριβώς κόμματα που ανταγωνίζονται για ψήφους εντός του καθιερωμένου εθνικού κοινοβουλευτικού συστήματος. Ενώ ο φασισμός μεταξύ των δύο πολέμων αποτελούνταν από εξωκοινοβουλευτικά κινήματα, ο ύστερος φασισμός αποτελείται από κόμματα που θέλουν να σώσουν το έθνος όχι ως ενσάρκωση του «Volk» ή του «Λαού της Ιταλίας» αλλά περισσότερο ως μια αναπαράσταση της εθνικής ταυτότητας και σκοπιμότητας σε αναλογία με την εθνική δημοκρατία: ο σύγχρονος φασισμός θα μπορούσε επομένως να περιγραφεί ως φασισμός χωρίς φασισμό, χωρίς πολιτικό κίνημα και παραστρατιωτικούς τρομοκράτες που βαδίζουν στους δρόμους. Μα το σχέδιο επικεντρώνεται ακόμη στην ιδέα του εθνο-εθνικιστικού αποκλεισμού και στην αναβίωση της οικονομικής ανάπτυξης μέσω δημόσιων επενδύσεων σε υποδομές και στρατιωτική τεχνολογία.

Εκείνος του Τραμπ και των σύγχρονων sovranisti [1] είναι ένας φασισμός που δεν χρειάζεται να οργανώσει καύσεις βιβλίων και να διώξει, να κυνηγήσει την «εκφυλισμένη τέχνη», αλλά αναλαμβάνει τις μορφές της τηλεόρασης σκουπιδιών, των ενοχλητικών talk show εκπομπών και όλου του σκουπιδαριού που μας πλημμυρίζουν από τις οθόνες κάθε μέρα. Είναι λοιπόν πολύ πιο δύσκολο να νικήσουμε έναν τέτοιο σε σχέση με τους φασισμούς του εικοστού αιώνα;

Ναι, μια ανάλυση του φασισμού πρέπει προφανώς να αναλύσει τον φασισμό ως πολιτικό καθεστώς και ως λύση στην κρίση του καπιταλισμού, αλλά πρέπει επίσης να είναι μια ανάλυση του φασισμού ως γλώσσα, πολιτισμός και αισθητική. Εάν κατανοήσουμε τον φασισμό μόνο ως θέμα πολιτικών και πολιτικών θεσμών, ποιος είναι στην κυβέρνηση και ποιος όχι, ποιος κερδίζει τις εκλογές ή σχηματίζει κυβερνήσεις, κινδυνεύουμε να χάσουμε αυτό που ο Walter Benjamin προσπάθησε να περιγράψει στην ανάλυσή του για τον φασισμό ως μια αισθητικοποίηση της πολιτικής, του πως διεισδύει ο φασισμός στην καθημερινή ζωή σαν «ένας πλήρης τρόπος να ζεις», θα έλεγε ο Raymond William. Με άλλα λόγια, ο ύστερος φασισμός δεν εμφανίζεται απαραίτητα με την ήδη γνωστή αισθητική του φασισμού μεταξύ των δύο πολέμων – σβάστικες, μαύρες στολές, μπάντες – αλλά παίρνει νέες μορφές και συχνά αναλαμβάνει ήδη υπάρχοντα αντικείμενα και τους δίνει ένα νέο περιεχόμενο. Σκεφτείτε το καπέλο μπέιζμπολ του Trump, το οποίο φέρνει ένα νέο νόημα σε ένα αξεσουάρ της αθλητικής βορειοαμερικάνικης κουλτούρας παίρνοντας μέρος στην ultraεθνικιστική κοινότητά της, δείχνοντας ποιος είναι μέρος της AmeriKKKa. Ή σκεφτείτε τα πλαστικά καλαμάκια της προεκλογικής εκστρατείας του Τραμπ: παρήχθησαν αψηφώντας τις ιδέες για τη διάσωση του πλανήτη και την απαγόρευση του πλαστικού. Όταν ο φασισμός πετυχαίνει, μπαίνει με πονηριά στη γλώσσα και σιγά σιγά καθιστά την ιδεολογία του φυσιολογική. Ο φασισμός διεισδύει επειδή διευρύνει ανεπαίσθητα το πλαίσιο για τον εθνικιστή και αποκλείει εκφράσεις, επικαλύπτοντας ή χρησιμοποιώντας παραδοσιακές συντηρητικές απόψεις ως οχήματα για τον υπερ-εθνικισμό του, ο οποίος καθίσταται σαν μια νόμιμη πολιτική θέση μεταξύ των άλλων. Χρησιμοποιώντας συντηρητικές απόψεις ή αντικείμενα ή σύμβολα που κυκλοφορούν ήδη ως Δούρειος ίππος, ο φασισμός διεισδύει στο πολιτικό mainstream.

Η κεντρική διατριβή του βιβλίου σου, αντί της αυστηρής ανάλυσης του τραμπικού φασισμού, μου φαίνεται ότι είναι η κριτική της φιλελεύθερης δημοκρατίας και η πρόταση για την επαναστατική της αλλαγή. Η ιδέα της επανάστασης – ακόμη και διαφορετική από αυτή του 19ου αιώνα – έχει εξαφανιστεί εντελώς ακόμη και στα εναλλακτικά κινήματα, τόσο μαρξιστικής όσο και ελευθεριακής αποτύπωσης. Από τον Chomsky στον Graeber, από τον Butler στον Sanders, η αμερικανική αριστερά σκέφτεται να νικήσει τον Τραμπ επικαλούμενη τη δημοκρατία. Γιατί;

Η κριτική του Τραμπ πρέπει να περιλαμβάνει μια κριτική του συστήματος που παρήγαγε τον Τραμπ. Πολλοί ακτιβιστές και στοχαστές στις Ηνωμένες Πολιτείες αντιλαμβάνονται τον Τραμπ ως μια ρατσιστική και πατριαρχική εξαίρεση που διαφθείρει ή βγάζει εκτός πορείας τη δημοκρατία. Αυτό δεν συμβαίνει, ο Τραμπ είναι το αποκορύφωμα μιας μακράς ιστορικής εξέλιξης στην οποία τμήματα της λευκής εργατικής τάξης έχουν συμμαχήσει με την καπιταλιστική τάξη που κυριαρχεί και εκμεταλλεύεται τους ιθαγενείς αμερικανούς, τους μαύρους και άλλα μη λευκά μέρη του πληθυσμού. Η δημοκρατία στις Ηνωμένες Πολιτείες ήταν πάντα η λευκή δημοκρατία. Και η δημοκρατία, αυτό που αποκαλώ εθνική δημοκρατία, δεν είναι με κανένα τρόπο κατ’ανάγκη αντίθετη με τον ολοκληρωτικό έλεγχο. Επομένως η κριτική του σύγχρονου φασισμού δεν μπορεί να γίνει υπέρ της υπάρχουσας δημοκρατίας, αλλά στο όνομα μιας ρήξης με τον καπιταλιστικό εκσυγχρονισμό και τη σύνδεση μεταξύ του κράτους και της οικονομίας των εμπορευμάτων.

Η άποψή σου στην ανάλυση του «ύστερου καπιταλιστικού φασισμού» είναι προσεκτική στους μετασχηματισμούς του καπιταλισμού, τόσο εκείνου του διακρατικού όσο και εκείνου του προστατευτισμού, αλλά και στην επικοινωνία, την αισθητική, την τέχνη και υπενθυμίζει σε μερικά περάσματα τις θέσεις του Franco Berardi Bifo και του Mario Perniola – που αν και διαφέρουν μεταξύ τους – έχουν αυτή την προσοχή από κοινού. Γνωρίζεις τη δουλειά τους και σε ποιες πτυχές βρίσκεσαι μαζί ή διαφοροποιείσαι;

Έγραψα βιβλία για τους Situasionists, τους Καταστασιακούς, η ανάλυσή τους για το θέαμα και τον αποικισμό της καθημερινής ζωής είναι πολύ σημαντικές για μένα. Το να ξαναπιάσουμε κάποιες θέσεις του πρωτοποριακού αντι-καλλιτεχνικού κινήματος, το οποίο ήταν αναπόσπαστο μέρος της επαναστατικής παράδοσης, είναι ένας καλός τρόπος για να ξεκινήσουμε να χτίζουμε ένα νέο επαναστατικό φαντασιακό. Ο Perniola προέρχονταν από εκείνο το περιβάλλον και μου αρέσουν μερικά από τα πρώτα του βιβλία. Η δημιουργική πτέρυγα του κινήματος του 1977, που είδε τον Bifo μεταξύ των πρωταγωνιστών, είναι σίγουρα επίσης μια σημαντική ιστορική αναφορά για μένα.

Θα μπορέσουν τα κινήματα που έχουν ξεδιπλωθεί τα τελευταία χρόνια – από το Non una di meno στο Extintion rebellion και από τις νεο-οικολογικές ομάδες στα κίτρινα Γιλέκα-Gilets jaunes, κλπ – να είναι σε θέση να φέρουν μια ριζοσπαστική πρόταση ενάντια στη συνεχιζόμενη καταστροφή;

Ελπίζω. Αλλά είναι δύσκολο, διότι οι διαμαρτυρίες πραγματοποιούνται μετά από 40 χρόνια έντονης καταστροφής και διασποράς, όπου ένα προηγούμενο λεξιλόγιο αντιπαράθεσης έχει γίνει κομμάτια. Ως εκ τούτου, οι διαμαρτυρίες γίνονται ανάμεσα στα ερείπια των προηγούμενων αγώνων. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο είναι τόσο κατακερματισμένα. Αλλά βλέπουμε ένα νέο κίνημα να αναδύεται που άφησε στις πλάτες του την παλιά διχοτομία Αριστερά-Δεξιά και ξέρει πως η επανάσταση δεν μπορεί να είναι η κοινωνικοποίηση της παραγωγής, αλλά πρέπει να είναι κάτι διαφορετικό, ίσως αυτό που ο Giorgio Agamben και η αόρατη Επιτροπή αποκαλούν «destituzione-εκθρόνιση-καθαίρεση».

Ποια είναι η γνώμη σου σχετικά με τη διαχείριση της επιδημίας του κορανοϊού; Ο Agamben σχετικά με αυτό υποστήριξε ότι: «το κράτος του φόβου που αυτά τα χρόνια έχει προφανώς εξαπλωθεί στις συνειδήσεις των ατόμων και που μεταφράζεται σε μια πραγματική ανάγκη για καταστάσεις συλλογικού πανικού, στον οποίον η επιδημία προσφέρει για άλλη μια φορά το ιδανικό πρόσχημα. Έτσι, σε έναν διεστραμμένο φαύλο κύκλο, ο περιορισμός της ελευθερίας που επιβάλλουν οι κυβερνήσεις γίνεται αποδεκτός στο όνομα μιας επιθυμίας για ασφάλεια που έχει προκληθεί από τις ίδιες τις κυβερνήσεις που παρεμβαίνουν τώρα για να την ικανοποιήσουν».

Νομίζω ότι αυτό που ισχυρίζεται ο Agamben είναι τέλειο. Ο coronavirus χρησιμοποιείται για να επιβάλει μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης και ως εκ τούτου προσαρμόζεται σε ένα μοντέλο (το οποίο ξεκίνησε το 2001) στο οποίο βλέπουμε τη γέννηση ενός καθεστώτος προληπτικής αντί-εξέγερσης με στόχο την καταστολή των διαμαρτυριών και τη στρατιωτικοποίηση της δημόσιας σφαίρας. Αυτό αρχικά έλαβε χώρα κάτω από τη σημαία της αντιτρομοκρατίας, μετά της οικονομικής κρίσης, μετά για τους μετανάστες και τώρα για τον ιό. Σύντομα θα είναι το κλίμα και οι αγώνες εκείνων που κινητοποιούνται επάνω σε αυτό το θέμα. Τα κράτη ενισχύουν τον έλεγχο και προετοιμάζονται για το χάος που έρχεται. ·

 

1] Sovranismo: Πρόκειται για μια «πολιτική θέση που υποστηρίζει την υπεράσπιση ή την ανάκτηση της εθνικής κυριαρχίας από έναν λαό ή ένα κράτος, σε αντίθεση με τη δυναμική της παγκοσμιοποίησης και σε αντίθεση με τις υπερεθνικές πολιτικές συντονισμού».

Una parte di questa intervista è apparsa su Il Manifesto del 16 aprile 2020

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s