σύγχρονη σκέψη, pensiero di oggi

To ταξίδι του Frodo δεν τελειώνει

του Luca Cangianti

Μνημειακά ερείπια με σημασία αδιευκρίνιστη, πλοία ξωτικών που χάνονται μακριά από τα Σκοτεινά Καταφύγια, τραγούδια που παραπέμπουν σε μακρινά γεγονότα. Είναι ένας κόσμος που εξαφανίζεται εκείνος του Άρχοντα των Δαχτυλιδιών και ο Wu Ming 4 έχει δίκιο να λέει ότι «το έργο του Tolkien διαπερνάται από μια αίσθηση αναπόφευκτης απώλειας»1. Αυτή η μελαγχολία είναι το τίμημα που πληρώνουμε για το ότι έχουμε κάνει εμπειρία του κακού, επειδή αποκτήσαμε τη συνείδηση ότι πρέπει να ταξιδεύουμε και να αγωνιζόμαστε για πάντα.

Η περιπέτεια του Frodo είναι δομημένη σύμφωνα με το αρχέτυπο του ταξιδιού του ήρωα που μελετήθηκε από τους Campbell και Vogler2, αλλά με μια θεμελιώδη παραλλαγή της δομής: ο πρωταγωνιστής, αφού γνώρισε τα θαύματα και τις φρικαλεότητες του εκπληκτικού κόσμου, δεν επιστρέφει συμφιλιωμένος και εμπλουτισμένος στον συνηθισμένο κόσμο. Και η Contea έχει επίσης μολυνθεί: ο Frodo, ο Sam, η Merry και ο Pipin αναγκάζονται επομένως οδυσσεανικά να διεξαγάγουν μια ακόμη μάχη ενάντια στο εξορυκτικό καθεστώς που θεσπίστηκε από τον Sharkey, ή αλλιώς Saruman, στη γη τους. Μετά από αυτήν την τελευταία νίκη θα περιμέναμε ότι τον Frodo θα μπορούσαν να υποδεχτούν θριαμβευτικά στον συνηθισμένο κόσμο έτσι όπως θα ήθελε το μοντέλο των Campbell και Vogler. Μα δεν είναι έτσι: το ταξίδι αυτού του χόμπιτ συνεχίζεται όπως εκείνο του δαντέσκου Οδυσσέα και του Τσε. Ο ήρωας δεν μπορεί να βρει ειρήνη και παίρνει ξανά τον δρόμο. η αφήγηση παραμένει ανοιχτή, δίχως μορφή, υπαινισσόμενη κάτι υπερβολικό που εκτυλίσσεται έξω από αυτήν και αρνείται να συμπεριληφθεί πλήρως σε αυτήν. Ο ήρωας επιστρέφει, συνειδητοποιεί ότι δεν μπορεί να ολοκληρώσει το επαναστατικό έργο-καθήκον στην γη του και επιλέγει να φύγει ξανά. Η επανάσταση του Φρόντο δεν χτίζει ένα νέο κράτος, δεν υψώνει μνημεία και δεν μετατρέπει τους πολεμιστές σε μια κάστα γραφειοκρατών.

Ο Frodo είναι «ένας ανεπίλυτος χαρακτήρας και κατά κάποιον τρόπο διαζευγμένος από το αίσιο τέλος»3 διότι τραυματισμένος διπλά, τόσο αρχικά, ως ορφανό, όσο, και αργότερα, ως θύμα των Μαύρων Ιπποτών. «Υπάρχουν πληγές που ποτέ δεν θεραπεύονται εντελώς!» Ο Gandalf δηλώνει. «Δεν υπάρχει μια πραγματική επιστροφή», απαντά ο Frodo. «Ακόμα κι αν γυρίσω πίσω στην Contea, αυτή δεν θα μου φαίνεται ποτέ η ίδια, γιατί εγώ έχω αλλάξει. Τραυματίστηκα από στιλέτο, κεντρί, δόντια και ένα βαρύ φορτίο»4.
Η πληγή είναι επομένως ένα δυναμικό στοιχείο που στην αρχή προδιαθέτει τον ήρωα στο ταξίδι και στη συνέχεια τον εμποδίζει να μπορέσει να επανενταχθεί στον συνηθισμένο κόσμο. Είναι επίσης ένα δώρο αυτή, αν και πολλοί από εμάς θα χαιρόμασταν να μη την έχουμε: αφού τραυματίστηκε από τους Nazgûl οι αισθήσεις του Frodo, είναι «πιο οξείες και αυτός περισσότερο συνειδητοποιημένος για τα πράγματα που δεν είναι ορατά. Ένα σημάδι που τον προειδοποίησε σύντομα για την αλλαγή μέσα του, ήταν το γεγονός ότι έβλεπε στο σκοτάδι περισσότερο από τους συντρόφους του, εκτός ίσως από τον Γκάνταλφ.»5.
Για το χριστιανό Tolkien το κακό, ακόμη και αν νικηθεί, δεν θα εξαφανιζόταν ποτέ από τον κόσμo6. Με την καταστροφή του Δακτυλιδιού, ο Sauron νικήθηκε, αλλά δεν πεθαίνει. Χάνει τη σωματικότητά του, αλλά τίποτα δεν αποκλείει ότι μπορεί να την επανακτήσει, όπως έχει ήδη συμβεί στο παρελθόν στο Mirkwood, στο Δάσος Atro. Η ανθεκτικότητα του κακού επεκτείνει το ταξίδι του ήρωα επ’αόριστον. Η πληγή είναι η συνειδητοποίηση της αιωνιότητας του κακού που ο πρωταγωνιστής φέρει χαραγμένη στη σάρκα του. Όποιος έχει φυλάξει το Δαχτυλίδι προορίζεται να μην σταματήσει: αυτό ισχύει όχι μόνο για τους Bilbo και Frodo, αλλά και για τον Sam. Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών στην πραγματικότητα κλείνει με μια προφανή ανάσα ανακούφισης συνοδευόμενη από τα λόγια του, «Γύρισα», αλλά στη συνέχεια μαθαίνουμε από τα «Παραρτήματα» ότι, έχοντας μείνει χήρος, θα είχε σαλπάρει από τα Σκοτεινά Καταφύγια για τα Αιώνιες Γαίες7.

Κατά τη διάρκεια ενός πλούσιου γεύματος στο Μεγάλο Φαράγγι, ο Bilbo εξομολογείται τις σκέψεις του στον Frodo: «Είναι δυνατόν οι περιπέτειες να μην έχουν ένα τέλος; Αλλά ίσως όχι. Υπάρχει πάντα κάποιος άλλος που συνεχίζει την ιστορία»8. Ο Frodo είναι ένας ανήσυχος ήρωας γιατί έρχεται να καταλάβει και να αποδεχθεί ότι τόσο το ταξίδι όσο και η αφήγησή του δεν μπορούν ποτέ να ολοκληρωθούν εντελώς. Στον Σαμ, που τον ρωτά αν οι «μεγάλες αφηγήσεις» έχουν ένα τέλος, απαντά: «Όχι, οι διηγήσεις δεν τελειώνουν ποτέ… Είναι οι χαρακτήρες, τα πρόσωπα που έρχονται και φεύγουν, όταν τελειώνει ο ρόλος τους.»9. Οι ιστορίες που κλείνουν είναι αντιδραστικές. Για κάποιο χρονικό διάστημα το κακό γλιστρά μακριά απαλλαγμένο από τους περιορισμούς που επιβάλλονται από τη σωματική φύση, από τον Λουδοβίκο 16o, τον τσάρο ή από τον Χίτλερ, αλλά καταλήγει να μετενσαρκωθεί στον Ναπολέοντα, στον Στάλιν ή ίσως σε έναν οποιονδήποτε δημοκρατικά εκλεγμένο πολιτικό. Εάν δεν υπάρχουν μικρά πλάσματα κοντά, τραυματισμένα στην ψυχή και ευαίσθητα στο κάλεσμα της περιπέτειας, κινδυνεύουμε να κλείσουμε τις μέρες μας στη Mordor.


  1. Wu Ming 4, Difendere la terra di mezzo. Scritti su J. R. R. Tolkien, Odoya, 2013, p. 215. 
  2. Cfr. Joseph Campbell, L’eroe di mille volti, Lindau, 2012 e Christopher Vogler, Il viaggio dell’eroe, Dino Audino, 2005. 
  3. Wu Ming 4, op. cit., p. 45. 
  4. J.R.R. Tolkien, Il Signore degli Anelli, Rusconi, 1977, p. 1178. 
  5. Ivi, p. 390. 
  6. Cfr. Wu Ming 4, op. cit., p. 69. 
  7. J.R.R. Tolkien, op. cit., p. 1312. 
  8. Ivi, p. 296. 
  9. Ivi, p. 859. 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s