φιλοσοφία, filosofia

Benjamin, ένας μαρξιστής θαυμάσια έξω από τις νόρμες

Δημοσιεύτηκε στις  · in Recensioni ·στις Κριτικές

του Fabio Ciabatti

Michael Löwy, La rivoluzione è il freno di emergenza. Saggi su Walter Benjamin-Η επανάσταση είναι το φρένο έκτακτης ανάγκης. Δοκίμια για τον Walter Benjamin, Ombre Corte, Roma 2020, σελ. 136, € 13,30.

Υπάρχει ένας συνηθισμένος τρόπος κατανόησης της πολιτικής που αναφέρεται στη δράση των κρατών, στον ρόλο των θεσμών, στις εκλογές, στο κοινοβούλιο και ούτω καθεξής. Μετά υπάρχει ένας άλλος τρόπος που επικαλείται «την ιστορική μνήμη των αγώνων και των ηττών και το αίτημα για λυτρωτική δράση των καταπιεσμένων, μια αδιαχώριστα κοινωνική, πολιτική, πολιτιστική, ηθική, πνευματική και θεολογική δράση». Αυτός ο δεύτερος δρόμος είναι που διακρίνει τη σκέψη του Walter Benjamin και καθιστά δυνατή την ανάγνωση του έργου του σε ένα πολιτικό κλειδί, όπως κάνει ο Michael Löwy σε μια σύντομη συλλογή δοκιμίων που δημοσιεύθηκε πρόσφατα στα ιταλικά, με τίτλο Η επανάσταση είναι το φρένο έκτακτης ανάγκης. Συνδετικό νήμα αυτού του κειμένου, σύμφωνα με τον ίδιο τον συντάκτη του, είναι η ιδέα της επανάστασης στον Μπένγιαμιν, διότι είναι πεποίθηση του Löwy ότι εάν κάποιος αποβάλει από τη σκέψη του βερολινέζου φιλόσοφου «την ανατρεπτική, επαναστατική, ακόμη και εξεγερτική διάσταση, όπως δυστυχώς συμβαίνει συχνά στα ακαδημαϊκά έργα, κάτι απαραίτητο, πολύτιμο, απαράμιλλο, ανεκτίμητο χάνεται”.1 Αυτός ο τύπος ανάγνωσης προσκαλεί άμεσα σε συζήτηση περί της ιδιαίτερης σχέσης που κρατά ο Benjamin με τον Μαρξ. Μια ιδιαιτερότητα που συνίσταται, μεταξύ άλλων, στο να διατηρηθούν ως αναπόσπαστο μέρος της σκέψης του εκείνα τα φιλοσοφικά-θεολογικά στοιχεία που ωρίμασαν πριν από τη συνάντηση με τον μαρξισμό: ο αναρχισμός ο ρομαντισμός και ο εβραϊκός μεσσιανισμός. 

Με τον τίτλο του κειμένου του, ο Löwy εφιστά την προσοχή σε μία από τις λίγες σαφείς αποστάσεις από τον Μαρξ από πλευράς του βερολινέζου φιλόσοφου: τον ορισμό της επανάστασης ως «φρένο έκτακτης ανάγκης» και όχι, με μαρξιακούς όρους, «ατμομηχανή της ιστορίας». Αυτή η δήλωση μπορεί να συνδέεται με το γεγονός ότι ο Μπένγιαμιν είναι «ο πρώτος μαρξιστής που τα έσπασε ριζικά με την ιδεολογία της προόδου”.2 Για τον Benjamin, όντως, «η προλεταριακή επανάσταση δεν είναι το« φυσικό» ή «αναπόφευκτο» αποτέλεσμα της οικονομικής και τεχνικής προόδου, αλλά η κριτική-κρίσιμη διακοπή μιας εξέλιξης που οδηγεί άμεσα στην καταστροφή”.3
Μέσω της ανάγνωσης του Löwy μπορούμε να καταλάβουμε ότι αυτή η ρήξη για τον Benjamin έχει δύο στόχους: αφενός, στοχεύει να ξεχωρίσει σαφώς τον ιστορικό υλισμό από τις παραδοσιακές μορφές της αστικής σκέψης, όπως τον γερμανικό ιστορικισμό που παρέχει στις άρχουσες τάξεις το καθεστώςstatus κληρονόμων της ιστορίας βλέποντας σε προηγούμενες περιπτώσεις μόνο μια ένδοξη διαδοχή πολιτικών και στρατιωτικών επιτυχιών.  από την άλλη πλευρά, θέλει να επικρίνει την ομήλικη ομοσπονδιακή σοσιαλδημοκρατική ιδεολογία που είχε διαπράξει το μεγάλο λάθος να θεωρήσει την τεχνολογική ανάπτυξη μόνο από την άποψη της προόδου των φυσικών επιστημών και όχι της κοινωνικής οπισθοδρόμησης, μέχρι σημείου της εξιδανίκευσης της εργοστασιακής εργασίας, προκαλώντας την ανάσταση, ανάμεσα στους εργάτες, της παλιάς προτεσταντικής ηθικής της εργασίας σε εκκοσμικευμένη μορφή.
Η σοσιαλδημοκρατική πεποίθηση πως κολυμπά με το ρεύμα είναι ένα στοιχείο ισχυρής διαφθοράς των γερμανών εργατών. Σε αυτήν την ιδεολογική αισιοδοξία ο Μπένγιαμιν αντιθέτει τον κομμουνισμό του που τον νιώθει ως οργάνωση της απαισιοδοξίας. Ενάντια στη μείωση μιας κοινωνίας δίχως τάξεις σε ένα καθαρό ιδανικό, ένα άπειρο καθήκον που προδιαθέτει στην προσδοκία μιας επαναστατικής κατάστασης που δεν φτάνει ποτέ, ο Benjamin προτείνει την υπόθεση σύμφωνα με την οποία ακόμη και η μικρότερη στιγμή κρύβει μια επαναστατική δυναμική, μια υπόθεση που προϋποθέτει μια ανοιχτή αντίληψη της ιστορίας ως ανθρώπινης πρακτικής, γεμάτη απροσδόκητες και ανήκουστες δυνατότητες.
Δυνατότητες που, για παράδειγμα, προκύπτουν μεταξύ των παρισινών οδοφραγμάτων του 1830, του 1848 και του 1871 προς τα οποία, υποστηρίζει ο Löwy, ο Μπένγιαμιν υποφέρει μια αληθινή γοητεία. Τα οδοφράγματα, πέρα ​​από την πραγματική τους αποτελεσματικότητα, αντιπροσωπεύουν ένα είδος ουτοπικού τόπου, μια πρόβλεψη των κοινωνικών σχέσεων του μέλλοντος, που χτίζεται μέσω της χρήσης από πλευράς των κυριαρχημένων της αστικής γεωγραφίας στην υλικότητά της (στενά δρομάκια, ύψος σπιτιών, αστικό οδόστρωμα) όπου πρωταγωνιστικός ρόλος ανήκει στις γυναίκες. Η ανακατασκευή της πόλης από τον Haussmann μεταξύ 1860 και 1870 θα ήθελε να σβήσει τη συλλογική μνήμη αυτής της εμπειρίας. Ακόμη μια επιβεβαίωση του γεγονότος ότι αυτό που μοιάζει να είναι πολιτιστική κληρονομιά, αν το δούμε μέσα από τα μάτια των νικητών, αντιπροσωπεύει ένα ντοκουμέντο της βαρβαρότητας, αν βάλουμε τον εαυτό μας στην πλευρά των χαμένων της ιστορίας. Η κατεδάφιση των λαϊκών συνοικιών του Παρισιού έγινε με το πρόσχημα της ασχήμιας και της ανθυγιεινότητας τους, αλλά ο πραγματικός στόχος είναι να δημιουργηθεί χώρος για τις μεγάλες λεωφόρους όπου τα κανόνια μπορούν να χτυπήσουν πιο εύκολα τους εξεγερμένους. Μια πράξη προληπτικού πολέμου, θα λέγαμε σήμερα, ενάντια στην ίδια την πιθανότητα εμφάνισης αυτού του είδους «βέβηλης φώτισης», που, σύμφωνα με τον Μπένγιαμιν, μπορεί να εμφανιστεί στη σκηνή της ιστορίας με την εξέγερση των καταπιεσμένων.

Η ερμηνεία της επανάστασης με όρους διαφωτισμού αναφέρεται στον μεσσιανισμό τον οποίο ο Benjamin θεωρεί τη σημαντικότερη διάσταση της εβραϊκής πνευματικότητας. Ωστόσο, στη θεολογία benjaminiana, δεν υπάρχει κανένας Μεσσίας που στέλνεται από τον ουρανό. «Ο μόνος δυνατός μεσσίας είναι συλλογικός …η καταπιεσμένη ανθρωπότητα”.4 Κάθε γενιά έχει ένα κομμάτι μεσσιανικής δύναμης που πρέπει να προσπαθήσει να ασκήσει γιατί οι προηγούμενες γενιές της έχουν αναθέσει το καθήκον της λύτρωσης: η θυσία των ηττημένων γενεών, η μνήμη των μαρτύρων του παρελθόντος εμπνέουν τους απελευθερωτικούς αγώνες του παρόντος. Το μεσσιανικό καθήκον αντιστοιχεί λοιπόν στην επανάσταση, με τη διακοπή μιας ιστορικής συνέχειας-continuum που, με τη συσσώρευση ερειπίων πάνω σε ερείπια, προαναγγέλλει τις επικείμενες νέες καταστροφές. Ο Benjamin ωστόσο μιλά για μια «αδύναμη» μεσσιανική δύναμη επειδή η λύτρωση, η πραγματοποίηση της επαναστατικής ουτοπίας είναι μοναχά μια αβέβαιη πιθανότητα.
Αυτή η ουτοπία, τα όνειρα ενός διαφορετικού μέλλοντος, γεννιούνται, σύμφωνα με τον Benjamin, σε στενή σχέση με στοιχεία που προέρχονται από μια αρχαϊκή ιστορία που έχουν κατατεθεί στο συλλογικό ασυνείδητο. Πρόκειται για τη ανάμνηση, άλλο ουσιαστικό στοιχείο της θεολογίας σύμφωνα με τον Μπένγιαμιν, το οποίο έχει ως αντικείμενο τη μητριαρχία, τον πρωτόγονο κομμουνισμό, μια κοινωνία χωρίς τάξεις ούτε κράτος.

Μιλάμε και για την μνήμη μιας πιο αρμονικής σχέσης με τη φύση που να μην χαρακτηρίζεται από την καταστροφική απληστία της αστικής κοινωνίας, από την «ιμπεριαλιστική» αντίληψη της κυριαρχίας του ανθρώπου στο φυσικό περιβάλλον. Ο Löwy ανακαλεί στη μνήμη τον κίνδυνο που με βάση αυτές τις αντιλήψεις θα μπορούσε να θυσιάσει την ουτοπία στο βωμό του μύθου. Αλλά δηλώνει επίσης ότι, για να αποφευχθεί αυτός ο κίνδυνος, μια «διαλεκτική ίδια του επαναστατικού ρομαντισμού» μπαίνει στο παιχνίδι, διότι ο Μπένγιαμιν υποστηρίζει «μια επιστροφή στο παρελθόν προς ένα νέο μέλλον, το οποίο περιλαμβάνει όλα τα επιτεύγματα και τις κατακτήσεις της νεωτερικότητας από το 1789”.5
Με παρόμοιο τρόπο ο Μπένγιαμιν επιβεβαιώνει, ακολουθώντας τους σουρεαλιστές, ότι είναι απαραίτητο να κατακτήσουμε τις δυνάμεις της μέθης για την επανάσταση, τη μαγική σχέση με τον κόσμο, αλλά προσθέτει ότι το να θέσουμε την έμφαση μόνο σε αυτήν την πλευρά θα σήμαινε παραμέληση της μεθοδικής και πειθαρχικής προετοιμασίας της επανάστασης. Με άλλα λόγια, σύμφωνα με τον Μπένγιαμιν, είναι απαραίτητο να αποκατασταθεί το ευαίσθητο βάθος στην επανάσταση χωρίς να αφαιρεθεί η χειραφετητική της αρετή. Είναι απαραίτητο, για να το πούμε με έναν άλλο τρόπο, να αλλάξουμε τη ζωή, όπως υποστηρίζει ο Rimbaud, και μαζί να αλλάξουμε τον κόσμο, όπως λέει ο Μαρξ. Εάν η διαλεκτική ένταση μεταξύ αυτών των φαινομενικά ασυμβίβαστων πόλων έρχονταν να λείψει, θα γλιστρούσαμε προς έναν αντιδραστικό ρομαντισμό που τρέφει το αδύνατο όνειρο μιας επιστροφής στο παρελθόν. 

Δεν είναι τυχαίο ότι το μείγμα του αρχαϊκού και του σύγχρονου είναι επίσης το χαρακτηριστικό γνώρισμα του Ναζισμού, για τον Μπένγιαμιν ένας αληθινός Αντίχριστος, δηλαδή, ένας ψεύτικος Μεσσίας που μαϊμουδίζει τον πραγματικό λυτρωτή που αντιπροσωπεύεται από τον σοσιαλισμό. Αν και χρησιμοποιεί έναν μαγικό λόγο, ο φασισμός είναι βαθιά ριζωμένος στη σύγχρονη ανάπτυξη. Αυτή δεν είναι μια ιστορική παρένθεση που θα εξαφανιστεί όσο προχωρά η πρόοδος. Για να νικηθεί ο φασισμός, είναι επομένως απαραίτητο να παραχθεί η «πραγματική κατάσταση εξαίρεσης», δηλαδή η κατάργηση της κυριαρχίας, η υλοποίηση μιας αταξικής κοινωνίας. Ο αληθινός Μεσσίας θριαμβεύει μόνο όταν νικά τον Αντίχριστο. Ακόμη και «σε μια στιγμή υπέρτατου κινδύνου παρουσιάζεται ένας σωτήριος αστερισμός που ενώνει το παρόν στο παρελθόν”:6 ανάμεσα στα πλήθη που υποδουλώθηκαν από τους δικτάτορες ο Μπένγιαμιν δεν απελπίζεται να βλέπει τους πυρήνες της αντίστασης που σχηματίζονται από τις επαναστατικές μάζες του ’48 και από τους κομμουνάρους.
Αντιμέτωπος με την απειλή του ναζισμού, ο Μπένγιαμιν, σε μια επιστολή του 1938 προς τον Horkeimer, εκφράζει την ελπίδα πως η Σοβιετική Ένωση μπορεί να θεωρηθεί «ο παράγοντας των συμφερόντων μας σε έναν μελλοντικό πόλεμο», παρόλο που γνωρίζει ότι πρόκειται για «μια δικτατορία προσωπική με όλο τον τρόμο της», που θα καταλήξει να κάνει τους εργαζόμενους να πληρώσουν ένα βαρύ λογαριασμό. Σε μια προηγούμενη επιστολή, που γράφτηκε το 1926 στον φίλο του Scholem, ανακοινώνει ότι ήθελε να ενταχθεί στο γερμανικό κομμουνιστικό κόμμα, αν και δεν θα ακολουθήσει ποτέ αυτή την πρόθεση. Θα παραμείνει, όπως ισχυρίζεται ο ίδιος, ένας «γερμανός παρατηρητής» σε μια θέση «εξαιρετικά ανοικτή μεταξύ αναρχικού κινήματος και επαναστατικής πειθαρχίας». Από τη μία πλευρά, λοιπόν, υπάρχει ο αναρχισμός του τον οποίο ποτέ δεν ανακάλεσε, το ελευθεριακό και ρομαντικό του πνεύμα, από την άλλη, όπως γράφει σε μια άλλη επιστολή προς τον Scholem του 1924, η βαθιά έλξη του για την πολιτική πρακτική του κομμουνισμού »ως κανονιστική συμπεριφορά”. Ο ίδιος περιγράφει τον εαυτό του ως ένα Giano Bifronte Διπρόσωπο Ιανό, με το ένα πρόσωπο στραμμένο στην Ιερουσαλήμ και το άλλο στη Μόσχα, αν και το σύμφωνο Molotov-Ribbentrop θα σκοτεινιάσει οριστικά στα μάτια του το φως του μοσχοβίτικου αστεριού.

Όλα αυτά μπορούν να θεωρηθούν ως μια ταλαντευόμενη, αντιφατική στάση. Ή, όπως κάνει ο Michael Löwy, μπορεί να υποστηριχθεί ότι ο Ιανός θα έχει επίσης δύο πρόσωπα, αλλά κατέχει μόνο ένα κεφάλι. Εάν αυτό είναι αλήθεια, η σκέψη του Μπένγιαμιν μπορεί να θεωρηθεί ως «αιρετική παραλλαγή του ιστορικού υλισμού» που παρέχει «μια συστηματική και ανησυχητική προσοχή στην ταξική σύγκρουση από την οπτική των νικημένων – εις βάρος άλλων κλασικών μαρξιστικών τόπων, όπως η αντίφαση μεταξύ δυνάμεων και σχέσεων παραγωγής, ή ο προσδιορισμός της υπερκατασκευής μέσω της οικονομικής υποδομής”.7 Συνοπτικά, αυτή του Μπένγιαμιν είναι μια «φιλοσοφική αλχημεία» με ένα «εκρηκτικό συστατικό”8 που οδηγεί σε μια επανερμηνεία του μαρξισμού «απολύτως ετερόδοξη, εξαιρετικά επιλεκτική, και μερικές φορές δεν υποστηρίζεται από κανόνες”.9


  1. Michael Löwy, La rivoluzione è il freno di emergenza. Saggi su Walter Benjamin, Ombre Corte, Roma 2020, p 9. Για την προηγούμενη αναφορά βλ. σελ. 8 του κειμένου του Löwy. 
  2. Ivi. p. 31. 
  3. Ivi. p. 33. 
  4. Ivi. p. 112. 
  5. Ivi p. 66. 
  6. Ivi, p. 106. 
  7. Ivi p. 80. 
  8. Ivi p. 10. 
  9. Ivi p. 8. 

TAGGED WITH → anarchismo • barricate • Benjamin • Comunismo • ebbrezza • Fabio Ciabatti • Haussmann • inconscio collettivo • Karl Marx • materialismo storico • messianesimo • Michael Löwy • nazismo • Parigi • pessimismo • progresso • redenzione • Rimbaud • Rivoluzione • romanticismo rivoluzionario • Socialdemocrazia • storicismo • teologia • Utopia

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s