σύγχρονη σκέψη, pensiero di oggi

Vae victis! Ουαί τοις ηττημένοις!

Η φράση αποδίδεται στον αρχηγό των Γαλατών Brenno όταν, αφού κατέλαβε τη Ρώμη, διαπραγματεύονταν για να καθορίσει τα «πολεμικά λύτρα». Στην ιταλική καταχώρηση της Βικιπαίδειας γράφεται «Η φράση έχει γίνει παροιμία σε πολλούς πολιτισμούς και χρησιμοποιείται συχνότερα ως πικρό σχόλιο ενάντια σε μια σκληρή καταπίεση ή σε μια γελοία οργισμένη επιμονή εκείνων που αντιμετωπίζουν έναν αντίπαλο που δεν είναι πλέον σε θέση να υπερασπιστεί τον εαυτό του«. Με αυτό τον τρόπο »εννοούν πως οι όροι της παράδοσης υπαγορεύονται από τους νικητές μόνο με βάση το δίκαιο των ισχυρότερων».

Το ότι ακόμα και σήμερα, μετά από 2400 χρόνια, μετά τις γαλλικές επαναστάσεις, μετά τον Cesare Beccaria και την έλευση των «φιλελεύθερων δημοκρατιών», ακούμε την ίδια αρχή «Αλίμονο στους νικημένους» να επιβεβαιώνεται, σε αντίθεση με τους διεθνείς χάρτες για τα δικαιώματα και τις εγγυήσεις, θα έπρεπε να νιώθουμε περιφρονητικά για οποιονδήποτε, ανεξάρτητα από τη γνώμη μας για τον «ηττημένο», ανακηρύσσει τον εαυτό του δημοκράτη.

Γνωρίζουμε ότι αυτό δεν συμβαίνει, πως παρόλο που υπάρχουν διεθνή δικαιώματα αναγνωρισμένα επίσημα από σχεδόν όλα τα κράτη, δεν υπάρχουν τα νομικά όργανα που να μπορούν να επαληθεύουν την εφαρμογή τους αποτελεσματικά. Έτσι, συμβαίνει (όπως συμβαίνει στον Δημήτρη Κουφοντίνα) ότι το κράτος δικαίου παραμένει ένα εργαλείο που μπορεί να χρησιμοποιηθεί και να περιστραφεί σύμφωνα με την ευκολία και το συμφέρον αυτού που το χρησιμοποιεί.

Εγώ είμαι μέρος από αυτές τις χιλιάδες άνδρες και γυναίκες που στη δεκαετία του ’70, στην Ιταλία όπως και σε άλλα μέρη του κόσμου, στρατεύτηκαν σε ένοπλες οργανώσεις που πίστευαν ότι θα μπορούσαν να αλλάξουν το σύστημα και με τη χρήση της βίας. Και μαζί με άλλες χιλιάδες πλήρωσα για τις επιλογές μου με τη φυλάκιση. Και μετά τη φυλακή, όπως πολλοί άλλοι, συνέχισα την αγωνιστική πορεία μου με έναν πιο ήπιο αλλά παρ’ όλα αυτά ανταγωνιστικό τρόπο. Πολλοί από τους συντρόφους μου εργάστηκαν σε συλλόγους που ασχολήθηκαν με την κοινωνική αλληλεγγύη, από τη φυλακή έως την τοξικομανία, από την αλληλεγγύη με τους μετανάστες στους αγώνες για το περιβάλλον. Συχνά τα μονοπάτια μας ήταν αλληλένδετα ή σχετίζονται με τοπικούς ή εθνικούς πολιτικούς θεσμούς. Πάντα, σε αυτές τις περιπτώσεις, ακόμη και μετά από 40 χρόνια από τις ιστορίες για τις οποίες είχαν καταδικασθεί, αυτοί οι σύντροφοι έγιναν στόχοι από κάποιους ως ανάξιοι να μπορούν να έχουν συγκεκριμένους ρόλους ή ορισμένες σχέσεις. Μεταξύ των πιο διάσημων περιπτώσεων ήταν οι εκστρατείες εναντίον πρώην μαχητών της Πρώτης Γραμμής Susanna Ronconi και Sergio D’Elia.

Το «Αλίμονο στους νικημένους» γίνεται μια ισόβια ποινή. Τα δικαιώματα των ηττημένων δεν πρέπει να υπάρχουν. Πολύ περισσότερο εάν ο ηττημένος δεν δέχεται την υποταγή, δεν σταματά να υπερασπίζεται τις ιδέες του, αν και σε διαφορετικές μορφές. Αυτό, παρά την εμπειρία των τελευταίων 50 ετών, σε κάθε περίπτωση έχει δει τον πειραματισμό διαφόρων τρόπων εξόδου από καταστάσεις βίαιων συγκρούσεων: από την Επιτροπή για την Αλήθεια και τη Συμφιλίωση του Νέλσον Μαντέλα έως τις διαπραγματεύσεις για τον τερματισμό των εμπειριών των ένοπλων κινημάτων στη Βόρεια Ιρλανδία, στη Χώρα των Βάσκων, στη Βολιβία.

Στην πραγματικότητα, στην Ιταλία, αλλά νομίζω ότι παρόμοιες ιστορίες μπορούν να αφηγηθούν και σε άλλα μέρη του κόσμου ξεκινώντας από την Ελλάδα, οι ιστορικές εμπειρίες όπου δεν υπάρχει εφαρμογή της αρχής «Ουαί τοις ηττημένοις» ήταν αυτές για τους απογόνους-βετεράνους των φασιστικών δικτατοριών μετά την πτώση των καθεστώτων τους. Στην Ιταλία, λιγότερο από δύο χρόνια μετά το τέλος του απελευθερωτικού πολέμου από τον ναζιφασισμό, με υπουργό Δικαιοσύνης τον Palmiro Togliatti ηγέτη του PCI-ΚΚΙ, εφαρμόστηκε αμνηστία για τους περισσότερους από τους φασίστες, ακόμη και εκείνους που ήταν ένοχοι για σφαγές. Όχι μόνο, σχεδόν όλοι οι αξιωματούχοι του καθεστώτος Μουσολίνι αποκαταστάθηκαν στις λειτουργίες τους, στα καθήκοντα τους, βοηθώντας να τροφοδοτηθεί η στρατηγική της έντασης τις επόμενες δεκαετίες. Αυτό δείχνει πως οι αστικές δημοκρατίες φοβούνται τους άντρες και τις γυναίκες που δεν υποτάσσονται και συνεχίζουν να βαδίζουν «σε επίμονη και αντίθετη κατεύθυνση», όπως τραγουδούσε ο Ιταλός τραγουδοποιός Fabrizio de Andrè.

Αλληλεγγύη με τον Δημήτρη Κουφοντίνα και εμείς μαχόμαστε, όπως έλεγε ένας άλλος μεγάλος ιταλός κομμουνιστής, ο Mario Tommasini, «για να Ελευθερωθούμε από την αναγκαιότητα της φυλακής».

Benigno Moi, Σαρδηνία

Vae victis! Guai ai vinti!

La frase viene attribuita al capo dei Galli Brenno quando, dopo aver occupato Roma, trattava per stabilire il ”tributo di guerra”. Alla voce italiana di Wikipedia è scritto “La locuzione è divenuta proverbiale in molte culture e viene più frequentemente utilizzata come amaro commento dinanzi ad una crudele sopraffazione o ad un beffardo accanimento di chi ha di fronte un avversario non più in grado di difendersi.” Per “significare che le condizioni di resa le dettano i vincitori sulla sola base del diritto del più forte”.

Che ancora oggi, dopo 2400 anni, dopo le rivoluzioni francese, dopo Cesare Beccaria e l’avvento delle “democrazie liberali”, si senta ribadire lo stesso principio “Guai ai vinti”, in spregio delle stesse carte internazionali sui diritti e le garanzie, dovrebbe sdegnare chiunque, al di là di quale sia la sua opinione sul ”vinto”, si autoproclami democratico.

Sappiamo che non è così, che se pure ci sono diritti internazionali ufficialmente riconosciuti da quasi tutti gli stati, poi non esistono gli organismi giuridici che possano verificarne l’applicazione in maniera efficiente. Così succede (come sta succedendo a Dimitris Kufodinas) che lo stato di diritto rimanga uno strumento da utilizzare e rigirare a proprio comodo.

Io faccio parte di quelle migliaia di uomini e donne che negli anni settanta, in Italia come in altre parti del mondo, hanno militato in organizzazioni armate che pensavano di poter cambiare il sistema anche con l’utilizzo della violenza. E come molte miglia ho pagato col carcere quelle mie scelte. E dopo il carcere, come moltissimi, ho continuato il mio percorso di lotta in maniera pacifica ma comunque antagonista. Molti dei miei compagni hanno lavorato in associazioni che si occupavano di solidarietà sociale, dal carcere alle tossicodipendenze, dalla solidarietà coi migranti alle lotte per l’ambiente. Spesso i loro percorsi si intrecciavano o relazionavano con istituzioni politiche locali o nazionali, Sempre, in questi casi, anche dopo 40 anni dalle storie per cui erano stati condannati, questi compagni venivano additati da qualcuno come indegni di poter avere certi ruoli o certi rapporti. Fra i casi più famosi ci furono le campagne contro gli ex militanti di Prima Linea Susanna Ronconi e Sergio D’Elia.

“Guai ai vinti” diventa una condanna a vita. I diritti di chi è stato sconfitto non devono esistere. Tantomeno se il vinto non accetta la sottomissione, non rinuncia a difendere le sue idee seppure in forme diverse. Questo nonostante l’esperienza degli ultimi 50 anni abbia comunque visto la sperimentazione di varie maniere di uscita da situazioni di conflitto violento: dalla Commissione per la verità e riconciliazione di Nelson Mandela alle trattative per porre fine alle esperienze di movimenti armati in Irlanda del Nord, nei Paesi Baschi, in Bolivia.

In realtà, in Italia ma penso si possano raccontare storie simili anche in altre parti del mondo a partire dalla Grecia, le esperienze storiche dove non c’è l’applicazione del principio “Guai ai vinti” sono state  quelle nei confronti dei reduci delle dittature fasciste dopo la caduta dei loro regimi. In Italia, dopo neanche due anni dalla fine della guerra di liberazione dal nazifascismo, con ministro della Giustizia Palmiro Togliatti leader del PCI, fu applicata un’amnistia per buona parte dei fascisti, anche quelli colpevoli di stragi, Non solo, quasi tutti i funzionari del regime di Mussolini furono reintegrati nelle loro funzioni, contribuendo ad alimentare nei successivi decenni la strategia della tensione. A dimostrazione a far paura alle democrazie borghesi rimangono gli uomini e le donne che non si sottomettono e continuano a camminare “In direzione ostinata e contraria”, come cantava il cantautore italiano Fabrizio de Andrè.

Solidarietà con Dimitris Kufodinas e combattiamo, come diceva un altro grande comunista italiano, Mario Tommasini, per “Liberarci dalla necessità del carcere”.

Benigno Moi, Sardegna

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s