φιλοσοφία, filosofia

Ο Jean Ziegler δαγκώνει ακόμα

Δημοσιεύτηκε στις  · in Recensioni ·στις Κριτικές

του Alessandro Barile

Jean Ziegler, Il capitalismo spiegato a mia nipote (nella speranza che ne vedrà la fine-Ο καπιταλισμός επεξηγημένος στην ανιψιά μου (με την ελπίδα ότι θα δει το τέλος του), Meltemi, 2021, σελ. 124, € 12,00.

Ο Jean Ziegler είναι πολύ γνωστός συγγραφέας, και στην Ιταλία. Ο πολιτικός ρόλος του στα Ηνωμένα Έθνη και η αποκαλυπτική του δραστηριότητα στα σύνορα μεταξύ κοινωνιολογίας και πολιτικής, τον καθιστούν έναν από τους πιο εκτιμημένους αφηγητές των βλαβών της παγκοσμιοποίησης. Πράγματι πολλά από τα βιβλία του προσφέρονται για μια άμεση στρατευμένη χρήση, τροφοδοτώντας τους λόγους των χαμένων του φιλελευθερισμού, συνδέοντας τον επιτυχημένο πολεμικό του οίστρο με αυτό των άλλων συγγραφέων-σύμβολο της no-global εποχής: Naomi Klein, Edoardo Galeano, τα πολιτικά γραπτά του Noam Chomsky. Τουλάχιστον με τους άλλους δύο αγγλοσάξονες συγγραφείς, ο Ziegler μοιράζεται επίσης τον βασικό ουτοπικό ορίζοντα, ελευθεριακής μήτρας, αόριστα τριτοκοσμικής, επιφυλακτικής ως προς τις σοσιαλιστικές εμπειρίες του χθες και του σήμερα. Η παρακμή της εποχής των διαμαρτυριών ενάντια στις συνόδους κορυφής των αρχών της δεκαετίας του 2000 μείωσε τη δημόσια τύχη πολλών από αυτούς τους συγγραφείς. Ο Ziegler, αντί να υποτάσσεται στην απαισιοδοξία του λόγου, σε κάθε δημοσίευση του αποπνέει αισιοδοξία προς το μέλλον, τις νεότερες γενιές, τα παιδιά μας, που θα καταφέρουν – φαίνεται να μας λέει συνεχώς – εκεί όπου έχουμε αποτύχει εμείς και οι πατέρες. Και αυτό επεξηγεί το τελευταίο του έργο που μεταφράστηκε στα ιταλικά, αυτό το εξηγώ τον Καπιταλισμό στην ανιψιά μου που τοποθετείται μέσα σε ένα σκέλος των εκδόσεών του με παρόμοια περικοπή και αμετάβλητους στόχους: να εξηγήσει με την απλούστερη δυνατή μορφή γιατί είναι σωστό να ανατρέψουμε τον καπιταλισμό. Ο συγγραφέας σίγουρα δεν μπορεί να κατηγορηθεί για αμφισημία. Στο κατώφλι των ενενήντα, δεν έχει κανένα πρόβλημα να δηλώσει ότι «ο καπιταλισμός δεν μπορεί να επαναπροσδιοριστεί. Πρέπει να καταστραφεί. Εντελώς, ριζικά, έτσι ώστε να μπορέσουμε να συλλάβουμε μια εντελώς νέα κοινωνική και οικονομική οργάνωση του κόσμου». Και πάλι: «Αυτό που απαιτείται από εμάς, αυτό που αναμένουμε από τη γενιά σου, είναι η καταστροφή του καπιταλισμού, το ξεπέρασμα του» (σελ. 107). Εν ολίγοις, ο Ziegler δεν μασάει τα λόγια του, ούτε προσπαθεί να συγκαλύψει τον λόγο του μέσω ξεκομμένων αναλύσεων των νεοφιλελεύθερων πολιτικών αυτής της πεντηκονταετίας. Ο Ziegler σκέφτεται αμέσως τον εαυτό του ως μαχόμενο σε μια μάχη που ξέρει πως έχει χάσει ως σύμβουλος του ΟΗΕ, αλλά που η ανθρωπότητα δεν μπορεί παρά να κερδίσει σε ένα λιγότερο ή περισσότερο μακρινό αύριο. Αυτή είναι ίσως η πιο ενδιαφέρουσα πτυχή ολόκληρου του έργου του ελβετού συγγραφέα: σε μια εποχή στην οποία κυριαρχεί μια ιδεαλιστική απελπισία απέναντι στις ανθρώπινες δυνατότητες, το έργο του Ziegler μας λέει συνεχώς: είναι απαραίτητο να το κάνουμε, επομένως μπορούμε να το κάνουμε. Μπορούμε και πρέπει να σκεφτούμε διαφορετικά και πρέπει να ενεργήσουμε ανάλογα.

Εδώ τοποθετούνται τα πλεονεκτήματα όλου του έργου του Ziegler όπως και αυτού του ευέλικτου μικρού βιβλίου γραμμένου με τη μορφή φανταστικής ερώτησης και απάντησης μεταξύ του συγγραφέα και της μικρής ανιψιάς του. Αυτό που ο ελβετός καθηγητής προσπαθεί να οικοδομήσει είναι μια αντι-καπιταλιστική παιδαγωγική, ικανή να προσεγγίσει εκείνες τις πολύ νέες γενιές που εκπλήσσονται από το maelstrom, το ρεύμα της ψυχαγωγίας-πληροφορίας και των κοινωνικών δικτύων-social network που ενσωματώνει και ειρηνοποιεί τις συνειδήσεις, ακόμη και τις πιο ανήσυχες, απενεργοποιώντας οποιαδήποτε πιθανή κριτική σκέψη ικανή να σκεφτεί έξω από αυτή την πραγματικότητα. Μια πραγματικότητα που χτίστηκε και παρουσιάστηκε ως η μόνη δυνατή. Ίσως όχι ο πολυγλωσσικός »καλύτερος όλων των πιθανών κόσμων», αλλά, παραφράζοντας τον Τσόρτσιλ, η χειρότερη δυνατή πραγματικότητα, με εξαίρεση όλες τις άλλες. Εν πάση περιπτώσει, εδώ, δεν πρόκειται πλέον να πείσουμε κανέναν: το σημαντικό είναι να ναρκώσουμε. Σύμφωνα με την παροιμία που συχνά χρησιμοποιεί και ο Ziegler, όντως, είναι πιο εύκολο να φανταστεί κανείς το τέλος του κόσμου παρά το τέλος του καπιταλισμού. Φαίνεται, και μάλιστα είναι, η μεγαλύτερη νίκη που επιτεύχθηκε από το καπιταλιστικό σύστημα: μια ιδεολογική νίκη, μπροστά στις εμφανείς οικονομικές ήττες. Ωστόσο, μια νίκη επαρκής για να παραλύσει οποιαδήποτε διαδρομή διαφυγής. Για αυτό, απαιτείται μια εκπαίδευση που να είναι ικανή να δημιουργήσει κριτική επίγνωση, συνείδηση, να φανταστεί άλλους κόσμους που να είναι και ουτοπικοί και εφικτοί την ίδια στιγμή. Εδώ προκύπτουν κάποια προβλήματα, τα οποία θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε μεθοδολογικά, που καθιστούν την προσπάθεια του Ziegler – και όλων εκείνων που επιμένουν σε αυτό το επίπεδο – προβληματική. Η παιδαγωγική είναι στην πραγματικότητα μια αμφίσημη, ολισθηρή, ακόμη και επικίνδυνη έννοια σε ορισμένες περιπτώσεις. Απλοποίηση εννοιών, διάλυση της πολυπλοκότητας, παρουσίαση των αιτιών του κόσμου ως μια σύγκριση μεταξύ καλών και κακών, σχεδιασμός ενός καπιταλισμού που βασίζεται στην απληστία κάποιων λίγων ολιγαρχών (αυτοί και άλλοι λόγοι επαναλαμβάνονται σε όλο το κείμενο): δεν σημαίνει πως όλα αυτά θα παράξουν το επιθυμητό αποτέλεσμα. Πράγματι ζούμε σε μια εποχή διαρθρωτικής απλούστευσης, μια εποχή που φτάνει στο σημείο να αποκηρύσσει κάθε μορφή πνευματικής κόπωσης (τουλάχιστον όσον αφορά τον δημόσιο λόγο). Παίζοντας το παιχνίδι σε αυτό το έδαφος, αντιμέτωποι με το αδιάκοπο, διεισδυτικό και εμμονικό σφυροκόπημα των κοινωνικών δικτύων, του Χόλυγουντ, των τηλεοράσεων, των smartphone και των εφαρμογών, σημαίνει αποδοχή ενός άνισου σχεδίου αντιπαράθεσης, που είναι σημαδεμένο από την αρχή. Όσον αφορά την απλοποίηση, το Κεφάλαιο θα κερδίζει πάντα, προικισμένο με πολύ πιο αποτελεσματικούς ιδεολογικούς μηχανισμούς: ενώ εμείς πυροβολούμε το βέλος του θλιμμένου και ηθικολογικού λίβελου, από την άλλη τηλεχειριζόμενα ντρονς εκτοξεύουν βόμβες φτωχοποιημένης σκέψης από ψηλά. Εν ολίγοις, πρέπει να διεγείρουμε τις νοημοσύνες, να μην τις ισοπεδώνουμε. Να διδάσκουμε την προσπάθεια, που θέλει κούραση, όχι προτάσεις just in time. Οι «καλοί ενάντια στους κακούς» (του τύπου: «οι ολιγάρχες του παγκοσμιοποιημένου χρηματοοικονομικού κεφαλαίου έχουν τη μοίρα της ανθρωπότητας στα χέρια τους», σ. 58) είναι ένα αποτυχημένο αφηγηματικό πλαίσιο ευθύς εξ αρχής, και δεν θα είναι αρκετό να αλλάξουμε το πρόσημο του για την επίλυση των γνωσιολογικών προβλημάτων στη βάση. Εάν ο στόχος είναι να φέρουμε τους νέους πιο κοντά στους λόγους του αντι-καπιταλισμού και του επείγοντος της εξέγερσης, το μόνο που μένει είναι να πούμε την αλήθεια. Προσπαθώντας, επιπλέον, να υποκινήσουμε, να κεντρίσουμε μια ορισμένη συνέπεια στις επιλογές και τις συμπεριφορές: μόλις φτάσουμε στην αλήθεια, πρέπει να συμπεριφερόμαστε ανάλογα, διαφορετικά είμαστε συνεργάτες, συνένοχοι. Δεν υπάρχουν μεσαίες οδοί, παρά το γεγονός ότι η κυρίαρχη ιδεολογική ροή μας λέει ακριβώς αυτό: ότι προοριζόμαστε να ζούμε μια ενδιάμεση ζωή, ούτε σωστή ούτε αναγκαστικά λάθος, ούτε ηρωική ούτε βαρετή, ούτε πλούσια ούτε φτωχή. Στην τιμή, φυσικά, μιας ανθρωπότητας που δεν αντιλαμβανόμαστε και που πληρώνει το τίμημα αυτής της ήρεμης μετριότητας. Ο Ziegler έχει το πλεονέκτημα να σχίζει το πέπλο της συμμόρφωσης, του κομφορμισμού που τροφοδοτεί τη δημόσια συζήτηση, και όπως η περικοπή του Fontana μας λέει: ο καμβάς έχει εξαντλήσει τη λειτουργία του, ας δούμε τι κρύβεται πίσω από αυτόν. Ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος για να διαλύσουμε αυτό τον καμβά, είναι ένα ερώτημα, ένα ζήτημα που πρέπει ακόμη να διερευνηθεί, χρειάζεται να εμβαθύνουμε.

https://www.carmillaonline.com/2021/05/25/jean-ziegler-morde-ancora/

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s