θεωρία, teoria

Ο επαναστατικός διάλογος μεταξύ των πολλών κόσμων που ξεσηκώνονται

Δημοσιεύτηκε στις  · in Recensioni ·στις Κριτικές

του Fabio Ciabatti

Massimiliano Tomba, Insurgent Universality: An Alternative Legacy of ModernityΟικουμενικότητα της εξέγερσης: Μια Εναλλακτική Κληρονομιά της Νεωτερικότητας, Oxford University Press, New York, 2019, σ. 304, € 24,21

Ακόμα και μπροστά σε μια από τις χειρότερες καταστροφές της, τη βιαστική φυγή από το Αφγανιστάν των Ηνωμένων Πολιτειών, η Δύση δεν έχει εγκαταλείψει τη διάδοση της ιδέας της υπεροχής της. Για το σκοπό αυτό, τα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης του μισού κόσμου άνοιξαν τις βρύσες των δακρύων ομόφωνα, δείχνοντας ξαφνική και συντριπτική ανησυχία για την τύχη των φτωχών αφγανών και, πάνω απ’ όλα, των ανυπεράσπιστων αφγανών γυναικών θυμάτων της φονταμενταλιστικής βαρβαρότητας, που παρουσιάστηκε λάθρα ως η μόνη πραγματική εναλλακτική λύση στην δυτική κυριαρχία. Κρίμα που, σε εκείνες τις χώρες, η αποστροφή του φονταμενταλισμού, πολύ μακριά από το να είναι αυτόχθον καρπός μιας υποτιθέμενης υπανάπτυξης, καλλιεργήθηκε ακριβώς από τις Ηνωμένες Πολιτείες, με τη βοήθεια των σαουδάραβων και πακιστανών συμμάχων τους, για να λυμαίνονται την αυλή της πάλαι ποτέ σοβιετικής αυτοκρατορίας. Η πραγματικότητα των γεγονότων, ωστόσο, πρέπει να απομακρυνθεί από την κυρίαρχη ιδεολογία που πρέπει να μετατρέψει μια αντίθετη απόδειξη σε ένα είδος απόδειξης του παραλόγου για να επιβεβαιώσει την ιδέα μιας «καθολικής-οικουμενικής ιστορίας» που προορίζεται να ταξιδέψει σε μια μοναδική πιθανή κατεύθυνση, την καπιταλιστική νεωτερικότητα. Όπως δείχνει η περίπτωση του Αφγανιστάν, πράγματι, η μόνη πιθανή εναλλακτική λύση σε αυτό το μονοπάτι είναι μια παράλογη καταστροφή.

Η ιδέα μιας καθολικής-οικουμενικής ιστορίας, όπως μας εξηγεί ο Massimiliano Tomba στο βιβλίο του Insurgent universality. Μια εναλλακτική κληρονομιά της νεωτερικότητας (κείμενο που κυκλοφόρησε το 2021 σε χαρτόδετη μορφή-formato paperback), έχει μια κατ’ εξοχήν ευρωκεντρική χροιά από τη στιγμή που καταλήγει να απαξιώνει κάθε πιθανή ιστορική πορεία ποιοτικά διαφορετική από αυτήν που διανύει η δυτική νεωτερικότητα. Κάθε μη κρατική ή μη καπιταλιστική κοινωνική μορφή καθίσταται απλά προ-κρατική και προ-καπιταλιστική, προοριζόμενη ως εκ τούτου να εξαφανιστεί ως μορφή οπισθοδρομική-υπανάπτυκτη σε σχέση με τη δυτική νεωτερικότητα.
Ως εκ τούτου, η ανάγκη της Επαρχιωτικοποίησης της Ευρώπης δεν προκαλεί έκπληξη, όπως λέει ο τίτλος ενός διάσημου βιβλίου του Dipesh Chakrabarty, για να επιτρέψει στις χώρες του παγκόσμιου Νότου να πειραματιστούν με αυτόνομες μορφές ανάπτυξης. Μόνο που αυτή η γραμμή σκέψης, υποστηρίζει ο Tomba, κατέληξε να ουσιαστικοποιήσει τη Δύση, αγνοώντας, όπως και η κυρίαρχη ιδεολογία, ότι στη σφαίρα της έχουν επανειλημμένα εκφραστεί εναλλακτικές ιστορικές τροχιές, όσο φευγαλέες και βίαια κατεσταλμένες κι αν είναι. Η επαναφορά στο κέντρο της προσοχής αυτών των πιθανών διακλαδώσεων του ιστορικού χρόνου είναι το καθήκον που θέτει ο συγγραφέας στον εαυτό του λαμβάνοντας υπόψη τέσσερις ιστορικές ιδιαίτερες καταστάσεις: τη γαλλική επανάσταση του 1789, την κομούνα του Παρισιού του 1871, τη ρωσική επανάσταση του 1917 και την ζαπατιστική εξέγερση του 1994 στο Μεξικό.

Ας επικεντρωθούμε στην ευρωπαϊκή ιστορία προς στιγμήν. Τα τρία επαναστατικά επεισόδια δείχνουν κάποια κοινά στοιχεία. Σε αντίθεση με τον κρατικό συγκεντρωτισμό της εξουσίας που χαρακτηρίζει την κυρίαρχη ιστορική τροχιά, οι sans-culottes-αβράκωτοι, οι παρισινοί κομμουνάρδοι και οι ρώσοι επαναστάτες υποστήριξαν και εφάρμοσαν μια αντίληψη της κοινωνικής οργάνωσης που προέβλεπε μια ασυμπίεστη πληθώρα δυνάμεων-εξουσιών: συλλόγων, τμημάτων πόλεων, σοβιέτ και λοιπά. Μια τέτοια πρακτική έφερνε μαζί της την αδυναμία συμπίεσης της σύγκρουσης διατηρώντας πάντα ανοιχτό το ενδεχόμενο απρόβλεπτων εξελίξεων.
Η εξεγερτική καθολικότητα-οικουμενικότητα αποτελείται από συλλογικές υποκειμενικότητες που ασκούν άμεσα τα δικαιώματα και τις ελευθερίες τους πειραματιζόμενες νέες μορφές κοινωνικής και πολιτικής οργάνωσης. Το σύγχρονο κράτος, αντιθέτως, επιβάλλεται ως μια συγκεντρωτική εξουσία επειδή προβλέπει την απουσία ενδιάμεσων οργανώσεων. Επομένως, αυτό κυβερνά μια μάζα εξατομικευμένων ατόμων, που αντιμετωπίζονται πάντα ως δυνητικά θύματα, τα οποία, για να ασκήσουν δικαιώματα και ελευθερίες, πρέπει να προστατεύονται και να περιορίζονται από την κρατική εξουσία..
Η εξεγερτική οικουμενικότητα δεν περιορίζει εκ των προτέρων-a priori το εύρος της δράσης της, επειδή έχει έναν εγγενώς επεκτατικό χαρακτήρα: σκεφτείτε την καθολική δημοκρατία που προαναγγέλθηκε κατά τη διάρκεια της γαλλικής επανάστασης και υιοθετήθηκε από την Κομμούνα ή τη «Διακήρυξη των δικαιωμάτων του εργαζόμενου και εκμεταλλευόμενου λαού» του 1918 που δεν κάνει έκκληση σε μια προκαθορισμένη εθνική ή εθνοτική ταυτότητα, αλλά σε ένα υποκείμενο που θέλει να καταργήσει αυτό που ορίζει την ίδια του την ταυτότητα, την κοινωνική σχέση εκμετάλλευσης. Η σύγχρονη εξουσία, από την άλλη πλευρά, για να αυτοπροσδιοριστεί πρέπει να προσκολληθεί σε μια ετερότητα και στη συνέχεια να την αποκλείσει. Η σύγχρονη ιθαγένεια εξ ανάγκης αφήνει έξω αυτούς που δεν ανήκουν στο έθνος.
Κατά τη διάρκεια των τριών επαναστατικών επεισοδίων, οι καπιταλιστικές σχέσεις ιδιοκτησίας αμφισβητούνται ακόμη και όταν, όπως στην περίπτωση των δύο γαλλικών γεγονότων, η πρακτική της απαλλοτρίωσης των πλουσιότερων δεν υιοθετείται άμεσα. Στις σύγχρονες κοινωνίες, η ατομική ιδιοκτησία δεν υπόκειται, όπως στο παρελθόν, σε ένα συγκεκριμένο-διαρθρωμένο σύνολο ορίων και υποχρεώσεων, αλλά γίνεται απόλυτο και αποκλειστικό δικαίωμα να διαθέτεις δικά σου περιουσιακά στοιχεία. Στην πορεία των επαναστατικών γεγονότων, ωστόσο, τίθεται το ερώτημα-πρόβλημα πόσο συμβατή είναι η ατομική ιδιοκτησία με τη δημοκρατία. Ακολουθεί η ανάγκη αναδιοργάνωσης του κοινωνικού εργοστασίου στον τομέα της παραγωγής και της αναπαραγωγής μέσω της επικαιροποιημένης αναβίωσης εννοιών, όπως αυτές του δικαιώματος ιδιοκτησίας-dominium utile ή της κατοχής/χρήσης ως διακριτών από την ιδιοκτησία. Εν ολίγοις, αναδύεται μια έννοια κοινωνικοποίησης των μέσων παραγωγής που είναι πράγμα διαφορετικό από αυτό της κρατικοποίησης επειδή εστιάζει στην αποκατάσταση του ελέγχου των μέσων παραγωγής, κυρίως της γης, στα χέρια των οργανωμένων συλλογικοτήτων..

Μια άλλη πτυχή, κεντρική στην επιχειρηματολογία του Τόμπα, είναι εκείνη των διαφορετικών χρονικών στρωμάτων που διαπλέκονται κατά τη διάρκεια των επαναστατικών γεγονότων. Οι εξεγερμένες κοινότητες καταφεύγουν συχνά σε αρχαϊσμούς, δηλαδή παραδόσεις, μνήμες και θεσμούς του παρελθόντος, ως οδηγό για το παρόν. Για παράδειγμα, ο μεσαιωνικός θεσμός της προστακτικής εντολής επανεμφανίζεται στις εμπειρίες των sans-culottes, των κομμουνάρδων και των σοβιέτ. Ο Tomba δηλώνει ότι «δεν πρόκειται για την αντιπαράθεση της παραδοσιακής χρονικότητας των κοινοτικών μορφών με αυτήν του εθνικού κράτους και του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Αυτή η αντίθεση παραμένει αφηρημένη ή ρομαντική”. 1 Η ένταση που δημιουργείται από την τριβή μεταξύ διαφορετικών χρονικών στρωμάτων δημιουργεί στην πραγματικότητα νέες και άνευ προηγουμένου διαμορφώσεις ενός προϋπάρχοντος νομικού, πολιτικού και οικονομικού υλικού. Το παρελθόν παρουσιάζει τον εαυτό του ως ένα οπλοστάσιο πιθανών μελλόντων που μπορούν να αναδυθούν ξανά επειδή τα εξεγερμένα υποκείμενα καθιστούν τρέχον αυτό που θα μπορούσε να είναι, αλλά έχει κατασταλεί.
Αυτή η καταστολή μπορεί να εφαρμοστεί από τις κυρίαρχες τάξεις, όπως στην περίπτωση της Κομμούνας, αλλά και από ορισμένες συνιστώσες των επαναστατικών δυνάμεων: οι ιακωβίνοι με τον Τρόμο επιθέτουν την ταφόπλακα στη «δημοκρατική υπέρβαση» που αντιπροσωπεύεται από τους sans-culottes-αβράκωτους. οι μπολσεβίκοι αναλαμβάνουν έναν «πόλεμο ενάντια στον χρόνο» για να ξεπεράσουν τη ρωσική «υποανάπτυξη» κάνοντας τους εαυτούς τους φορείς μιας συγκεντρώσεως εξουσίας στα χέρια του κράτους και μιας τεϊλοροποίησης των παραγωγικών δυνάμεων εις βάρος των μορφών αγροτικής αυτοκυβέρνησης και της πληθώρας εξουσιών που αντιπροσωπεύονται από τα σοβιέτ.

To Insurgent universality Eξεγερτική οικουμενικότητα είναι ένα πρωτότυπο-αυθεντικό και φιλόδοξο βιβλίο. Η ιστορική-φιλοσοφική τοιχογραφία του Massimiliano Tomba αξίζει να μελετηθεί σε βάθος από όλους εκείνους που δεν θέλουν να παραιτηθούν σε ένα παρόν που πλασάρεται ως η μόνη δυνατή-πιθανή κατάληξη της παγκόσμιας ιστορίας αλλά, ταυτόχρονα, πρέπει να αντιμετωπίσουν, να λογαριαστούν με τα συντρίμμια εκείνης που υπήρξε για πολύ καιρό η κυρίαρχη επαναστατική παράδοση, καταλήγοντας να εμφανίζεται ως η μόνη δυνατή. Για αυτό μπορεί να είναι χρήσιμο να συνομιλήσουμε ιδανικά με τον συγγραφέα σε ορισμένα σημεία που αξίζουν περαιτέρω εμβάθυνσης. Αρχικά, μπορούμε να συμφωνήσουμε στο γεγονός πως η έννοια της καθολικής ιστορίας, έτσι όπως μας παρουσιάζεται γενικότερα, είναι ο καρπός μιας φιλοσοφίας της ιστορίας που προχωρά κατά μήκος μιας μονάχα γραμμής, η οποία, συγκεκριμένα, επιβλήθηκε χάρη σε «μια ισχυρή δόση οικονομικής και εξωοικονομικής βίας”. Ωστόσο, μια διευκρίνιση μπορεί να είναι βολική: η καθολική ιστορία ξεκίνησε να υπάρχει πραγματικά από τη στιγμή που ο καπιταλισμός άρχισε να επεκτείνεται σε ολόκληρο τον κόσμο. Και αυτή η εξάπλωση δεν ήταν μόνο το αποτέλεσμα «του ισχυρισμού υψηλότερης αποδοτικότητας της ατομικής ιδιοκτησίας επί της κοινής-κοινοτικής ιδιοκτησίας” 2. Ο καπιταλισμός, στην πραγματικότητα, είχε την αποτελεσματική ικανότητα να αναπτύξει, σε βαθμό που δεν είχε ξαναγίνει, εκείνες τις παραγωγικές δυνάμεις που αποκαλύφθηκαν ότι αποτελούν την υλική βάση τόσο για τον οριστικό θρίαμβο των πολιτικών ισχύος των σύγχρονων κρατών όσο και για την αναπαραγωγή, όλο πιο διευρυμένη, ενός λαμπερού κόσμου εμπορευμάτων με αναμφίβολη πλανητική γοητεία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι υποστηρίζoυμε πως ο καπιταλισμός ήταν ένα απαραίτητο σκαλί στην ιστορική εξέλιξη, αλλά μόνο ότι η εμφάνισή του, λόγω ενδεχόμενων ιστορικών-γεωγραφικών παραγόντων, κατέληξε στον καθορισμό ενός ιστορικού άλματος σε παγκόσμιο επίπεδο, δημιουργώντας νέες και αναπόφευκτες συνθήκες με τις οποίες πρέπει να λογαριαστεί η εξεγερτική καθολικότητα. Για να αποφευχθούν παρεξηγήσεις, πρέπει να σημειωθεί ότι με ιστορικό άλμα, όπως σημειώνει ο Tomba, δεν πρέπει να εννοούμε μια επιτάχυνση προς ένα προκαθορισμένο αποτέλεσμα, αλλά μια αλλαγή τροχιάς που θέτει την ιστορία σε μια απρόσμενη διαδρομή.
Θα μπορούσε επίσης να υποτεθεί ότι είναι δυνατό να μιλήσουμε για επαναστατική οικουμενικότητα μόνο μετά από αυτό το ιστορικό άλμα. Ίσως η επιλογή είναι τυχαία, αλλά γεγονός είναι ότι η αφήγηση του Τόμπα ξεκινά από το 1789, δηλαδή από την πρώτη επανάσταση που κάνει τον αστικό οικουμενισμό σημαία της, διακηρύσσοντας όλους τους ανθρώπους ελεύθερους και ίσους. Σε αυτήν την ιστορική συγκυρία, μας λέει ο Tomba, οι γυναίκες, οι φτωχοί και οι σκλάβοι της Αϊτής αντιτίθενται αναφέροντας πως εκείνη η έννοια του «ανθρώπου» δεν τους αντιπροσωπεύει. Αλλά, επισημαίνει ο συγγραφέας, δεν ήταν μια καθαρή και απλή άρνηση της καθολικής αξίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που διακηρύχθηκε από την επανάσταση. Ο όρος «άνθρωπος», χρησιμοποιώντας μια γλώσσα που δεν ανήκει στον συγγραφέα, καθίσταται ένα κενό σημαίνον του οποίου το νόημα αμφισβητείται από τους διαφορετικούς κοινωνικούς παράγοντες σε σύγκρουση. Με άλλα λόγια, πιο κοντά σε αυτά του κειμένου, η έννοια του «ανθρώπου» ερμηνεύεται εκ νέου από τις εξεγερμένες κοινότητες, καθιστώντας τον φορέα μιας νέας οικουμενικότητας-καθολικότητας ικανής να προαναγγέλλει-να προμηνύει μια κοινωνική μορφή διαφορετική από την αστική. Εν ολίγοις, η επαναστατική οικουμενικότητα ως ένα βαθμό χρεωμένη του «εξασθενημένου οικουμενισμού» της μπουρζουαζίας.

Στο σημείο αυτό επιβάλλεται ένα ερώτημα. Γιατί να χαρακτηρίσουμε τις εξεγερμένες υποκειμενικότητες ως καθολικότητα-οικουμενικότητα; Αντιτιθέμενη σε μια υποτιθέμενη καθολική ιστορία, δεν θα έπρεπε να ισχύει η ανεπανόρθωτα ιδιαίτερη φύση τους, όπως θα ήθελε μια μετ-αποικιοκρατική- post-colonial ή μεταμοντέρνα προσέγγιση; Το δίλλημα ενισχύεται όταν διαβάζουμε ότι η εξεγερμένη οικουμενικότητα αποτελεί ένα ημιτελές πείραμα και ότι ακριβώς αυτή η ατέλεια μπορεί να μοιράζεται. Στην πραγματικότητα, ο συγγραφέας υποστηρίζει σε όλο το βιβλίο ότι αυτά τα πειράματα έχουν κάτι κοινό. Μιλούν σίγουρα διαφορετικές αλλά μεταφράσιμες μεταξύ τους γλώσσες. Υπάρχει ένας σημαντικός δεσμός, υποστηρίζει ο Tomba, μεταξύ της μεταφρασιμότητας και της καθολικότητας ακόμη και όταν ασχολούμαστε με την αμοιβαία κατανόηση μεταξύ διαφορετικών πολιτισμών και κοινωνικών πρακτικών. Αυτές, μας υπενθυμίζει ο συγγραφέας παραθέτοντας τον Γκράμσι, μπορούν να επικοινωνούν μεταξύ τους επειδή αντιπροσωπεύουν διαφορετικές απαντήσεις σε ιστορικά προβλήματα ουσιαστικά κοινά. Μπορεί λοιπόν να προστεθεί ότι αυτή η μεταφραστικότητα ενισχύεται από το γεγονός ότι τα διαφορετικά εξεγερμένα υποκείμενα βρίσκονται για πρώτη φορά στην ιστορία αντιμέτωπα με τον ίδιο εχθρό, τον καπιταλισμό που γίνεται παγκόσμια ιστορία.
Όλο αυτό επιβεβαιώνεται από το πείραμα Zαπατίστα το οποίο εδραιώνεται σε ένα ιστορικό και γεωγραφικό πλαίσιο πολύ διαφορετικό από το ευρωπαϊκό. «Οι Ζαπατίστας πήραν τον δρόμο που εγκαταλείφθηκε στη Ρωσία από τους Μπολσεβίκους: τον μακρύ δρόμο κατά μήκος του οποίου η επαναστατική πολιτική ενώνεται με τις αυτόχθονες κοινότητες”. 3 Αν και η πρακτική των Zapatista έχει βαθιές ρίζες στην κοσμολογία, στην επιστημολογία, στη σχέση με τη φύση των αυτόχθονων λαών της Τσιάπας, είναι δυνατό να αναγνωριστούν πολλά σημεία επαφής με τις ευρωπαϊκές επαναστάσεις: η πολλλαπλότητα των εξουσιών, η συλλογική ιδιοκτησία των αγροτικών κοινοτήτων, η επιτακτική εντολή κ.λπ. «Ο κόσμος που θέλουμε περιέχει πολλούς κόσμους», μας λένε οι ζαπατίστας. Κόσμοι ικανοί για διάλογο μεταξύ τους, μπορούμε να προσθέσουμε.

Εν κατακλείδι, μπορεί να σημειωθεί ότι θα ήταν ενδιαφέρον να εμβαθύνουμε περισσότερο στη στρατιωτική οργάνωση των ζαπατίστας και στις συνθήκες που επέτρεψαν την εδραίωσή της. Αυτή η οργάνωση, χωρίς να απαρνιέται τα χαρακτηριστικά της επαναστατικής οικουμενικότητας της, είναι μια σύγχρονη προσπάθεια να ανταποκριθεί σε κάποιες πρακτικές ανάγκες που κάθε επανάσταση έπρεπε να αντιμετωπίσει για να μην υποκύψει. Η συγκέντρωση της εξουσίας στα χέρια του κράτους είναι σίγουρα καρπός πολιτικών επιλογών που γεννιούνται από ένα συγκεκριμένο όραμα του κόσμου. Ο Tomba μας θυμίζει, για παράδειγμα, πως, “Η εμμονή [των μπολσεβίκων] να τρέχουν προς τα εμπρός για να επιταχύνουν το σοσιαλιστικό αποτέλεσμα μετέτρεψε το κράτος σε έναν εξαιρετικά συγκεντρωτικό μηχανισμό και διαμόρφωσε τη βιομηχανία σε ένα εργαστήριο τεϊλοριτικά πειθαρχημένο”. 4 Αλλά πρέπει να προστεθεί ότι οι επιλογές για τις οποίες μιλάμε υπόκεινται σε σημαντική δύναμη αδράνειας επειδή απαντούν σε αντικειμενικά προβλήματα: το επείγον να ανταποκριθούμε πιο αποτελεσματικά στις αναπόφευκτες επιθέσεις εσωτερικών και εξωτερικών εχθρών. ένα καθήκον που φέρνει μαζί του την ανάγκη να αποκατασταθεί η λειτουργία του κοινωνικού εργοστασίου, αναπόφευκτα αναστατωμένου από τα επαναστατικά γεγονότα, λαμβάνοντας επίσης υπόψη το γεγονός ότι τα έμβρυα μιας νέας οργάνωσης χρειάζονται χρόνο για να βλαστήσουν. Το να καταφέρουμε να φανταστούμε πώς μια επανάσταση μπορεί να εδραιωθεί χωρίς στρατιωτικές ανάγκες να συντρίψουν τις απαιτήσεις, την αναγκαιότητα ελευθερίας και αυτοκυβέρνησης είναι ένα απαραίτητο βήμα για να καταλάβουμε πώς η εξεγερτική οικουμενικότητα μπορεί να ξεφύγει από εκείνο που μοιάζει να είναι το τραγικό της πεπρωμένο: να τρυπά τον ουρανό σαν μια λαμπρή λάμψη που, κάθε φορά, καταπίνεται γρήγορα από τη σκοτεινότητα της αντίδρασης.


  1. M. Tomba, Insurgent Universality, Oxford University Press, New York, 2019, p. 9. Δική μου μετάφραση, όπως οι ακόλουθες, Traduzione mia, come le seguenti. 
  2. Ivi, p. 224. 
  3. Ivi, p. 211. 
  4. Ivi, p. 123. 

→ Afghanistan • anacronismo • Chakrabarty • Comune di Parigi • fondamentalismo islamico • Insurgent universality • Massimiliano Tomba • particolarismo • Rivoluzione francese • rivoluzione russa • soviet • storia universale • universalità • universalità insorgente • zapatismo

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s