διανόηση

Πέθανε ο Domenico Losurdo, φιλόσοφος και μαρξιστής

Εδώ δημοσιεύουμε τη μνήμη του Δικτύου των Κομμουνιστών και του Stefano G. Azzarà, ο οποίος σπούδασε και εργάστηκε με τον Losurdo.

Ο θάνατος του λόγιου, του ακαδημαϊκού, του συντρόφου Domenico Losurdo, είναι μια απώλεια που βαραίνει. Ειδικά σε μια ιστορική φάση, όπως αυτή στην οποία ζούμε, όπου οι λόγοι και οι αιτίες για την εναλλακτική λύση, την κοινωνική λύτρωση και την απελευθέρωση από την μισθωτή εργασία φαίνονται θολές και χαμένες κάτω από το βάρος και την προφανή διάχυση της αστικής επίθεσης.

Ο Losurdo ήταν ένας κομμουνιστής διανοούμενος με τα όλα του. Ο Losurdo υπήρξε ένας επιστήμονας της θεωρίας ο οποίος – ως υλιστής και, επομένως, ως αυθεντικός μαρξιστής – δεν έβγαλε ποτέ το καπέλο του μπροστά στις κυρίαρχες ιδεολογίες και τις γιγαντιαίες μορφές άσκησης και εντολής τους, επιβολής τους. Ποτέ μπανάλ, ποτέ κοινότυπος, ποτέ συνηθισμένος, ποτέ δογματικός, ποτέ ιμπρεσιονιστικός απέναντι στο κοινωνικό θέμα που μελέτησε, ερμήνευσε και, όταν είναι απαραίτητο, με σοφία απομυθοποίησε. Στο πλαίσιο αυτό, ο Domenico Losurdo συνέβαλε σημαντικά στη γενικότερη διαδικασία της κριτικής του φιλελευθερισμού σε όλες τις ποικίλες παραστάσεις του και του καπιταλισμού. Από τη φιλοσοφική και την ιστορική πλευρά η μελέτη και η αυστηρή έρευνα του Losurdo συνέβαλαν στην διάλυση, στην αποδόμηση κάποιων (ισχυρών) καπιταλιστικών αφηγήσεων πάνω σε θέματα και κομβικά σημεία θεμελιώδους σημασίας όχι μόνο για να κομματιάσει, να αποσυνθέσει το ιδεολογικό σύστημα της κυρίαρχης σκέψης αλλά και για να διατηρήσει ανοικτό – επάνω σε όλο το τόξο των αντιθέσεων – τον δρόμο της κοινωνικής αλλαγής, της εναλλακτικής στο σύστημα και του σοσιαλισμού.

Στα κείμενά του, η προσπάθεια, η ώθηση για αλλαγή και στην ανάγκη για επαναστατική ρήξη είναι πάντα παρούσα χωρίς να ξεχνά ποτέ την ιστορία, την εποποιία, αλλά και την ανάγκη μια ισορροπίας του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος και μερικών από τους μεγάλους εκφραστές του που σημάδεψαν, σε κάθε περίπτωση, την σύγχρονη εποχή μας.

Τα έργα που έχει συντάξει και η μελέτη που συσσωρεύτηκε εδώ και δεκαετίες, είναι τεράστια, τόσο στην Ιταλία όσο και σε άλλες χώρες. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι ο Domenico Losurdo εκτιμήθηκε και από εκείνους που, αν και από θεωρητικές θέσεις μακρινές από τον μαρξισμό, αναγνώριζαν την ποιότητα και τη σοβαρότητα της ιδεολογικής και πνευματικής συμβολής του Domenico.

Τώρα είναι η στιγμή του πένθους και των συλλυπητηρίων αλλά θα επιστρέψουμε, με πιο συστηματικό τρόπο, στην συμβολή που επεξεργάστηκε ο Losurdo με την ελπίδα να διατηρηθεί ζωντανή η «μάχη των ιδεών» και ο σε βάθος αγώνας ενάντια σε κάθε προσπάθεια επιβεβαίωσης του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής ως «τέλος της ιστορίας».

Rete dei Comunisti Δίκτυο Κομουνιστών

*****

Από την συνέντευξη που κλείνει το βιβλίο μου “L”humanité commune: Dialectique hégélienne, critique du libéralisme et reconstruction du matérialisme historique chez Domenico Losurdo” (Delga, Paris 2012).

Ευχαριστώ για όλα.
_________________

Azzarà. Πώς αυτή η θεωρητική αδυναμία επάνω στο κράτος επηρεάζει την κατάσταση της σημερινής αριστεράς; Η Ευρώπη έρχεται αντιμέτωπη σήμερα με επιβλητικούς μετασχηματισμούς που αλλάζουν το πρόσωπο του κόσμου. Οι μετασχηματισμοί αυτοί αφορούν τις διεθνείς ισορροπίες δυνάμεων σε πολιτικό και οικονομικό επίπεδο, αλλά και την ισορροπία μεταξύ Κράτους και αγοράς, τη φύση της δημοκρατίας, τις μεγάλες μεταναστεύσεις. Η αριστερά δεν φαίνεται να έχει σήμερα ούτε ιδέες, ούτε πολιτικές προοπτικές.

Losurdo. Με την κρίση πρώτα και μετά με την κατάρρευση του «υπαρκτού σοσιαλισμού», στη Δύση και στην Ιταλία ειδικότερα, η αριστερά έχασε κάθε πραγματική αυτονομία. Σε ιστορικό επίπεδο ουσιαστικά συνήγαγε από τους νικητές την ιστορική αξιολόγηση του εικοστού αιώνα. Δύο είναι τα κεντρικά σημεία αυτής της εκτίμησης: για ένα μεγάλο μέρος της ιστορίας της, η σοβιετική Ρωσία είναι η χώρα της φρίκης και ακόμη και της εγκληματικής τρέλας. Όσον αφορά την Κίνα, η τεράστια οικονομική ανάπτυξη που σημειώθηκε από τα τέλη της δεκαετίας του ’70 δεν έχει καμία σχέση με τον σοσιαλισμό, αλλά μπορεί να εξηγηθεί μόνο από τη μετατροπή της μεγάλης ασιατικής χώρας στον καπιταλισμό. Ξεκινώντας από αυτούς τους δύο ακρογωνιαίους λίθους, κάθε προσπάθεια να οικοδομηθεί μια μετα-καπιταλιστική κοινωνία γίνεται αντικείμενο ολικής κατεδάφισης ή ακόμη και ποινικοποίησης, και η μοναδική πιθανή σωτηρία έγκειται στην υπεράσπιση ή την αποκατάσταση του καπιταλισμού. Είναι παράδοξο, αλλά ακόμη και με αποχρώσεις και μερικές φορές κρίσεις- αξιολογήσεις και απόψεις διαφορετικές, αυτή η εκτίμηση συχνά προσυπογράφεται από την αριστερά, συμπεριλαμβανομένης της «ριζοσπαστικής».
Ακόμη πιο σοβαρή είναι η υποτέλεια την οποία δείχνει η αριστερά πιο συγκεκριμένα σε θεωρητικό επίπεδο. Αναλύοντας τη μεγάλη ιστορική κρίση που αναπτύσσεται στον εικοστό αιώνα, η κυρίαρχη ιδεολογία προσεκτικά αποφεύγει να μιλάει για καπιταλισμό, σοσιαλισμό, αποικιοκρατία, ιμπεριαλισμό, μιλιταρισμό. Αυτές οι κατηγορίες θεωρούνται υπερβολικά χυδαίες. Οι τρομερές συγκρούσεις και οι τραγωδίες του Εικοστού αιώνα αντιθέτως ερμηνεύονται με την εμφάνιση «πολιτικών θρησκειών» («Voegelin»), «ιδεολογιών» και «ολοκληρωτικών μορφών σκέψης» (Bracher), «φιλοσοφικού absolutism» ήτοι «επιστημολογικού ολοκληρωτισμού» «(Kelsen), της αξίωσης του  »ολικού οράματος» και της « ολικής γνώσης » που ήδη στον Μαρξ παράγει τον  »φανατισμό της βεβαιότητας» (Jaspers), της « αξίωσης ολικής εγκυρότητας » που προωθήθηκε από τις ιδεολογίες του εικοστού αιώνα (Arendt).

Αν αυτή είναι η προέλευση της ασθένειας του εικοστού αιώνα, το φάρμακο είναι έτοιμο: αρκεί μια ένεση «αδύναμης σκέψης», «σχετικισμού» και «μηδενισμού» (σκέφτομαι τον Vattimo της δεκαετίας του 80). Με τον τρόπο αυτό, όχι μόνο η αριστερή συνεισφέρει σημαντικά στην κατάργηση των θεμελιωδών κεφαλαίων της ιστορίας: οι σφαγές και οι αποικιακές γενοκτονίες θεωρητικοποιήθηκαν ήσυχα και τέθηκαν σε εφαρμογή σε μια περίοδο που ο φιλελευθερισμός συνδυάστηκε συχνά με τον εμπειρισμό και την προβληματική, ακόμη και πριν από την έλευση της δυνατής σκέψης του δέκατου ένατου αιώνα, ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος επέβαλε με τον τρόμο σε ολόκληρο τον ενήλικο αρσενικό πληθυσμό την διαθεσιμότητα και την ετοιμότητα να σκοτώσει και να σκοτωθεί.

Επιπλέον, ο Nietzsche συχνά γιορτάζεται ως κατ ‘εξοχήν ιατρός της ασθένειας του εικοστού αιώνα, στον οποίον αποδίδεται ο έπαινος ότι είχε αντιταχθεί σε «ένα ψεύδος που διαρκεί εδώ και χιλιετίες» και προσθέτει: «Ανακάλυψα εγώ πρώτος την αλήθεια, ακριβώς επειδή αισθάνθηκα πρώτος το ψέμα ως ψέμα, το μυρίστηκα » (Ecce homo, Γιατί είμαι ένα πεπρωμένο, 1). Η ιδέα της αλήθειας είναι τόσο εμφατική, ώστε όσοι είναι απρόθυμοι να την δεχτούν πρέπει να θεωρηθούν παράφοροι, τρελοί: ναι, πρέπει να τελειώνουμε με τις «πνευματικές ασθένειες» και με το «ψυχιατρείο ολόκληρων χιλιετιών» (The Antichrist, § 38). Από την άλλη πλευρά, ο υποτιθέμενος πρωταθλητής της «αδύναμης σκέψης» και του «σχετικισμού» δεν διστάζει να ξεστομίζει συνθήματα τελεσίγραφα: υπεράσπιση της δουλείας ως αναπόφευκτη θεμελίωση του πολιτισμού, «εξόντωση εκατομμυρίων malriusciti, αποτυχημένων», «εξόντωση των παρακμιακών φυλών»! Η θεωρητική και πολιτική πλατφόρμα που πρότεινε στον καιρό του ο Vattimo – αλλά που ο ίδιος ο Vattimo φαίνεται να αμφισβητεί σήμερα – μου φαίνεται ανυπόστατη από κάθε άποψη.
Άλλα ρεύματα δεσπόζουσας σκέψης δείχνουν την θεραπεία για τις τραγωδίες του Εικοστού αιώνα, όχι πλέον στον σχετικισμό, αλλά, αντίθετα, στην ανάκτηση της σταθερότητας των ηθικών κανόνων, που θυσιάστηκαν από κομμουνιστές και ναζιστές στο βωμό του μακιαβελισμού και της Realpolitik (Aron και Bobbio) ήτοι της φιλοσοφίας της ιστορίας και της υποτιθέμενης ιστορικής αναγκαιότητας (Βerlin και Arendt).

Στην αριστερά και στην ίδια την ριζοσπαστική αριστερά (σκεφτείτε την «Αυτοκρατορία» των Hardt και Negri) έχει γίνει σημείο αναφοράς κυρίως η Arendt. Έχει αφαιρεθεί ή καταγράφεται η κατεδάφιση στην οποία αυτή προχωρά του Μαρξ και της γαλλικής επανάστασης με το εορτασμό που συνδέεται με την αμερικανική επανάσταση (και το συνακόλουθο έμμεσο φόρο τιμής στον γενεαλογικό μύθο που μεταμορφώνει τις ΗΠΑ ως «αυτοκρατορία για την ελευθερία», σύμφωνα με τον αγαπητό ορισμό του Jefferson , ο οποίος ήταν επίσης ιδιοκτήτης σκλάβων). Σε αυτή την περίπτωση, ακόμα πιο εκκωφαντική είναι η σιωπή της αποικιοκρατικής και ιμπεριαλιστικής παράδοσης πίσω από τις τραγωδίες του εικοστού αιώνα. Η Arendt καταδικάζει την ιδέα της ιστορικής αναγκαιότητας στη γαλλική επανάσταση και ιδιαίτερα στον Μαρξ και στο κομμουνιστικό κίνημα, αλλά ξεχνά ότι το κομμουνιστικό κίνημα δημιουργήθηκε κατά τη διάρκεια του αγώνα ενάντια στην θέση του αναπόφευκτου και θεόσταλτου χαρακτήρα της υποταγής και κάποιες φορές της εξόντωσης των «κατώτερων φυλών» από πλευράς Δύσης, δημιουργήθηκε κατά τη διάρκεια του αγώνα ενάντια στο » κόμμα του πεπρωμένου «, σύμφωνα με τον αγαπητό χαρακτηρισμό του Hobson, του άγγλου κριτικού του ιμπεριαλισμού, που διαβάστηκε και εκτιμήθηκε από τον Λένιν.

Η Arendt αντιπαραθέτει αρνητικά την γαλλική επανάσταση, που αναπτύχθηκε με την ιδέα της ιστορικής αναγκαιότητας, στην αμερικανική επανάσταση, η οποία θριαμβεύει κάτω από το έμβλημα της ιδέας της ελευθερίας. Στην πραγματικότητα, η ιδέα της ιστορικής αναγκαιότητας ενεργεί με διάφορους τρόπους και στις δύο επαναστάσεις: αν στη Γαλλία η χειραφέτηση των σκλάβων θεωρείται αναπόφευκτη, που είναι, η οποία στην πραγματικότητα επιβάλλεται από τη Σύμβαση των ιακωβίνων, στις ΗΠΑ το μότο του Manifest Destiny καθαγιάζει την κατάκτηση της Δύσης, ασταμάτητη, παρά την απροθυμία και την αντίσταση των ερυθρόδερμων, οι οποίοι ήδη στα μάτια του Φράνκλιν προορίζονται από την «Θεία Πρόνοια» να σαρωθούν.
Η Arendt πεθαίνει το 1975, όχι ακόμη εβδομήντα ετών. Σε αυτό το πρώιμο θάνατο υπάρχει ένα παράδοξο στοιχείο τύχης στο φιλοσοφικό επίπεδο. Μόνο αργότερα παρεμβαίνουν οι ιστορικές εξελίξεις που παραποιούν πλήρως τη θεωρητική πλατφόρμα της φιλόσοφου που έφυγε: αρχίζοντας από την προεδρία Ρήγκαν, είναι ακριβώς οι Ηνωμένες Πολιτείες που κραδαίνουν τη σημαία της φιλοσοφίας της ιστορίας εναντίον της ΕΣΣΔ και των χωρών που αναφέρονται στον κομμουνισμό, που προορίζονται να καταλήξουν στα «σκουπίδια της ιστορίας» και για να έρθουμε στις μέρες μας το διακηρύττουν ο Ομπάμα και η Χίλαρι Κλίντον «από την λάθος πλευρά της ιστορίας». Μακροχρόνιοι αλλά λιγότερο τυχεροί στο φιλοσοφικό επίπεδο είναι οι απόγονοι της Arendt, οι οποίοι συνεχίζουν να επαναλαμβάνουν το παλιό παιδικό τραγουδάκι, χωρίς να αντιληφθούν τη ριζική ανατροπή των θέσεων που συνέβησαν εν τω μεταξύ σε παγκόσμιο επίπεδο.
Υποταγμένη στο επίπεδο της ιστορικής αξιολόγησης καθώς και των φιλοσοφικών κατηγοριών, η αριστερά (συμπεριλαμβανομένης της ριζοσπαστικής) είναι προφανώς ανίκανη να προχωρήσει σε μια «συγκεκριμένη ανάλυση της συγκεκριμένης κατάστασης». Ακόμη περισσότερο, αν έχουμε κατά νου ότι στην θεωτητική-πολιτική καταστροφή συνέβαλε περαιτέρω μια άθλια κίνηση, αυτή που αντιπαραθέτει αρνητικά τον «ανατολικό μαρξισμό» στον «δυτικό μαρξισμό». Πίσω από αυτή την κίνηση δρα μια μακρά και δυσάρεστη παράδοση.

Στην Ιταλία, αμέσως μετά την επανάσταση του οκτωβρίου, ο Filippo Turati, ο οποίος συνεχίζει να επαγγέλεται τον μαρξισμό, δεν μπορεί να δει στα Σοβιέτ τίποτε άλλο παρά την πολιτική έκφραση μιας βαρβαρικής «ορδής» (ξένης και εχθρικής προς τη Δύση) ). Από τη δεκαετία ’70 του περασμένου αιώνα, η απόκλιση ανάμεσα στους ανατολικούς μαρξιστές και τους δυτικούς μαρξιστές είδε να αντιπαρατίθενται από την μια τους μαρξιστές που ασκούν την εξουσία και από την άλλη τους μαρξιστές που βρίσκονται στην αντιπολίτευση και οι οποίοι επικεντρώνονται όλο και περισσότερο στην «κριτική θεωρία», στην «αποδόμηση» ή μάλλον στην καταγγελία της εξουσίας και των σχέσεων εξουσίας ως τέτοιες, και που προοδευτικά στην απομάκρυνση τους από την εξουσία και από τον αγώνα για την εξουσία θεωρούν ότι αναγνωρίζουν την προνομιούχα προϋπόθεση για την ανακάλυψη του «αυθεντικού» μαρξισμού.

Είναι μια τάση που σήμερα φτάνει στο αποκορύφωμά της στη διατριβή-θέση που διατύπωσε ο Holloway, σύμφωνα με την οποία το πραγματικό πρόβλημα είναι «να αλλάξουμε τον κόσμο χωρίς να πάρουμε την εξουσία»! Ξεκινώντας από αυτές τις προϋποθέσεις, τι μπορεί κανείς να καταλάβει για ένα κόμμα όπως το κινεζικό κομμουνιστικό Κόμμα που, με τη διαχείριση της εξουσίας σε μια χώρα-ήπειρο, την απελευθερώνει από την οικονομική εξάρτηση (καθώς και από την πολιτική), από την υπανάπτυξη και τη μαζική δυστυχία- μιζέρια, κλείνει τον μακρύ ιστορικό κύκλο χαρακτηριζόμενο από την υποταγή και την εξόντωση των μη ευρωπαϊκών πολιτισμών από την αποικιοκρατική και ιμπεριαλιστική Δύση, δηλώνοντας ταυτόχρονα ότι όλο αυτό είναι μόνο το πρώτο βήμα σε μια μακρά διαδικασία οικοδόμησης μιας μετα-καπιταλιστικής κοινωνίας ;

* από το Facebook

 – © Αναπαραγωγή δυνατή κατόπιν ρητής συναίνεσης της σύνταξης του CONTROPIANO

Τελευταία μετατροπή: STAMPA

διανόηση

Μοναχικότης και απομόνωσις.

Ο Ήλιος είχε δύσει και τα όμορφα σχήματα των δέντρων προβάλλονταν σκοτεινά πάνω στο φόντο τ’ ουρανού που είχε αρχίσει να σκοτεινιάζει. Το πλατύ, δυνατό ποτάμι ήταν γαλήνιο και ακίνητο. Το  φεγγάρι μόλις είχε φανεί στον ορίζοντα. Ανέβαινε αργά- αργά ανάμεσα σε δυο μεγάλα δέντρα, αλλά δεν έριχνε ακόμα καμιά σκιά.

Ανηφορίσαμε την απότομη όχθη του ποταμού και πήραμε το μονοπάτι που περίζωνε τα πράσινα χωράφια. Το μονοπάτι αυτό ήταν ένα πολύ αρχαίο πέρασμα. Πολλές χιλιάδες είχαν περάσει απ’ αυτό και ήταν πλούσιο σε παραδόσεις και σε σιωπή. Στριφογύριζε ανάμεσα σε αγρούς και σε μάγγο, σε οξυφοινικιές και εγκαταλελειμένους ναούς. Πιο πέρα απλώνονταν μεγάλες εκτάσεις κήπων, και τα μοσχομπίζελα γέμιζαν με ηονικό άρωμα τον αέρα. Τα πουλιά κούρνιαζαν για τη νύχτα, και ένας μεγάλος νερόλακκος άρχιζε να καθρεφτίζει τ’αστέρια. Η φύσις εκείνο το βράδυ δεν επικοινωνούσε με τους ανθρώπους. Τα δέντρα στέκονταν σαν σε απόσταση. Είχαν αποτραβηχτεί μέσα στη σιωπή τους και στο σκοτάδι τους. Μερικοί χωρικοί πέρασαν φλυαρώντας πάνω στα ποδήλατα τους κι ύστερα απλώθηκε και πάλι βαθιά σιωπή και η γαλήνη εκείνη που έρχεται όταν όλα τα πράγματα μένουν μοναχά.

Αυτή η μοναχικότης δεν είναι οδυνηρή, γεμάτη φόβο μοναξιά. Είναι η μοναχικότης του »Είναι». Είναι αδιάφθορη, πλούσια, πλήρης. Εκείνη εκεί η φοινικιά δεν έχει άλλη ύπαρξη εκτός από το ότι είναι ο εαυτός της. Τέτοια είναι αυτή η μοναχικότης. Είναι κανείς μονάχος σαν τη φωτιά, σαν το λουλούδι, αλλά δεν έχει επίγνωση της αγνότητος και της απεραντοσύνης αυτής της μοναχικότητος. Τότε μόνο μπορεί κανείς να επικοινωνήσει αληθινά, όταν υπάρχει μοναχικότης. Το να είναι κανείς μοναχικός δεν είναι το αποτέλεσμα ασκήσεως ή κλεισίματος στον εαυτό μας. Η μοναχικότης είναι η κάθαρσις απ’ όλα τα κίνητρα, όλες τις επιδιώξεις της επιθυμίας, όλους τους σκοπούς. Η μοναχικότης δεν είναι ένα τελικό προϊόν του νου. Δεν μπορείτε να επιθυμήσετε τη μοναχικότητα. Μια τέτοια επιθυμία είναι απλώς μια διαφυγή από τον πόνο του να μην είναι κανείς ικανός να επικοινωνήσει.

Η μοναξιά, με το φόβο της και τον πόνο της, είναι απομόνωσις, η αναπόφευκτη δράσις τους εαυτού. Αυτή η πορεία της απομονώσεως, είτε εκτεταμένη, είτε περιορισμένη, προκαλεί σύγχυση, σύγκρουση και θλίψη. Η απομόνωσις ποτέ δεν μπορεί να γεννήσεις τη μοναχικότητα. Πρέπει να παύσει το ένα, για να υπάρξει το άλλο. Η μοναχικότης είναι κάτι το αδιαίρετο και η μοναξιά είναι χωρισμός. Αυτό που είναι μοναχικό είναι ευλύγιστο και για αυτό διαρκεί. Μόνο το μοναχικό μπορεί να επικοινωνήσει με κείνο, που δεν είναι αποτέλεσμα αιτίας, με το απροσμέτρητο. Για το μοναχικό, η ζωή είναι αιώνια. Για το μοναχικό, δεν υπάρχει θάνατος. Το μοναχικό δεν μπορεί ποτέ να παύσει να υπάρχει.

Το φεγγάρι μόλις είχε φανεί στην κορφή των δέντρων και οι σκιές ήταν πυκνές και σκοτεινές. Ένα σκυλί άρχισε να γαυγίζει καθώς περνούσαμε το μικρό χωριό και γυρίζαμε πίσω κατά μήκος του ποταμού. Το ποτάμι ήταν τόσο ακίνητο ώστε τα νερά του καθρέφτιζαν τ’ αστέρια και τα φώτα της μεγάλης γέφυρας. Πάνω ψηλά στην όχθη μερικά παιδιά στέκονταν και γελούσαν, κι ένα μωρό έκλαιγε. Οι ψαράδες καθάριζαν και κουλούριαζαν τα δίχτυα τους. Ένα νυχτοπούλι πέταξε πλάι μας σιωπηλά. Κάποιος άρχισε να τραγουδά στην άλλη όχθη του πλατιού ποταμιού και τα λόγια του ήταν καθαρά και διαπεραστικά. Και πάλι η μοναχικότης της ζωής που διαπερνά τα πάντα.

Στοχασμοί πάνω στη ζωή μας - Σειρά Α´

διανόηση

Πλούσιοι και πτωχοί.

Ήταν ζέστη και υγρασία κι ο θόρυβος της μεγάλης πολιτείας γέμιζε τον αέρα. Η αύρα από την θάλασσα ήταν ζεστή κι ανακατεύονταν με τη μυρουδιά της πίσσας και του πετρελαίου. Και με τη δύση ακόμα του ήλιου που κοκκίνιζε τα μακρινά νερά, η ζέστη δεν ήθελε να υποχωρήσει. Η μεγάλη ομάδα των ανθρώπων που γέμιζε το δωμάτιο μόλις είχε φύγει και βγήκαμε έξω στον δρόμο.

Οι παπαγάλοι, σαν ζωηρές πράσινες φωτεινές αναλαμπές, γύριζαν πίσω για να κουρνιάσουν. Νωρίς το πρωί είχαν πετάξει κατά το βορρά, όπου υπάρχουν οπωροφόρα δένδρα, πράσινοι αγροί και ανοιχτοί κάμποι. Και το βράδυ γύριζαν πίσω για να περάσουν τη νύχτα τους μέσα στα δένδρα της πόλεως. Το πέταγμα τους ποτέ δεν ήταν ομαλό, αλλά πάντα απρόσεχτο, θορυβώδες και ζωηρό. Ποτέ δεν πετούν ίσια σαν τα άλλα πουλιά, αλλά πάντα στριφογυρίζουν, πότε αριστερά και πότε δεξιά, ή πάλι κάθονται ξαφνικά πάνω σε κανένα δένδρο. Είναι τα πιο ανήσυχα πουλιά στο πέταγμα τους, αλλά τι όμορφα που είναι με τα κόκκινα ράμφη τους και με το χρυσαφένιο τους πράσινο που είναι ένας θρίαμβος φωτός. Οι γύπες, βαρείς και άσχημοι, έκαναν κύκλους και εγκαταστάθηκαν πάνω στις φοινικιές για τη νύχτα.

Ένας άνθρωπος ήρθε προς το μέρος μας παίζοντας αυλό. Ήταν κάποιος υπηρέτης. Ανέβηκε κατά τον λόφο, εξακολουθώντας να παίζει, και τον ακολουθήσαμε. Έστριψε σε μια πάροδο, συνεχίζοντας το παίξιμο του. Ήταν παράξενο ν’ ακούει κανείς τον ήχο του αυλού σε μια πολυθόρυβη πολιτεία και ο ήχος του έμπαινε βαθιά μέσα στην καρδιά. Ήταν πολύ όμορφο, και ακολουθήσαμε τον παίκτη του αυλού σε αρκετή απόσταση. Περάσαμε αρκετούς δρόμους και φθάσαμε σ’ έναν πιο πλατύ και καλύτερα φωτισμένο. Πιο πέρα, μια ομάδα ανθρώπων κάθονταν σταυροπόδι στην άκρη του δρόμου και ο παίκτης του αυλού πήγε κοντά τους. Το ίδιο κάναμε και μεις και όλοι καθίσαμε ένα γύρω καθώς έπαιζε. Οι περισσότεροι ήταν σωφέρ, υπηρέτες, νυχτοφύλακες με πολλά παιδιά και κάνα δυο σκυλιά. Αυτοκίνητα περνούσαν δίπλα μας, το ένα μάλιστα το οδηγούσε ιδιωτικός σωφέρ. Μέσα ήταν μια κυρία, όμορφα ντυμένη και μόνη της και το εσωτερικό φως ήταν αναμμένο. Ένα άλλο αυτοκίνητο σταμάτησε. Ο οδηγός βγήκε έξω και κάθισε κάτω μαζί μας. Μιλούσαν όλοι μαζί και διασκέδαζαν, γελούσαν και χειρονομούσαν, αλλά το τραγούδι του αυλού ούτε στιγμή δεν σταμάτησε, και ήταν μια απόλαυσις!

Έπειτα φύγαμε και πήραμε ένα δρόμο που οδηγούσε στη θάλασσα και που περνούσε από τα καλοφωτισμένα σπίτια των πλουσίων. Οι πλούσιοι έχουν μια ιδιάζουσα ατμόσφαιρα εντελώς δική τους. Όσο καλλιεργημένοι κι αν είναι, όσο διακριτικοί και εξευγενισμένοι, οι πλούσιοι στέκουν σε μια αδιαπέραστη και γεμάτη αυτοπεποίθηση απόσταση, έχουν την απαραβίαστη εκείνη βεβαιότητα και σκληρότητα που είναι δύσκολο να διαλυθεί. Δεν κατέχουν τον πλούτο, αλλά κατέχονται από τον πλούτο που είναι χειρότερο κι από τον θάνατο. Η φιλανθρωπία τους είναι αλαζονεία. Νομίζουν πως είναι θεματοφύλακες του πλούτου τους. Έχουν φιλανθρωπικά καταστήματα, κάνουν δωρεές. Είναι οι κατασκευαστές, οι κτίστες, οι δωρητές. Χτίζουν εκκλησίες, ναούς, αλλά ο Θεός τους είναι ο Θεός του χρυσού τους. Με τόση φτώχεια και εξαθλίωση πρέπει να είναι πολύ παχύδερμος κανείς για να είναι πλούσιος. Μερικοί από αυτούς έρχονται για να ρωτήσουν, να επιχειρηματολογήσουν, να βρουν την πραγματικότητα. Για τους πλούσιους και για τους φτωχούς είναι εξαιρετικά δύσκολο να βρουν την πραγματικότητα. Οι φτωχοί λαχταρούν να γίνουν πλούσιοι και ισχυροί και οι πλούσιοι είναι ήδη πιασμένοι στο δίχτυ της ίδιας τους της δράσεως. Και όμως πιστεύουν και ριψοκινδυνεύουν στα ρηχά. Κερδοσκοπούν όχι μόνο στην αγορά, αλλά και σχετικά με το Υπέρτατον. Παίζουν και με τα δυο, αλλά έχουν επιτυχίες μόνον με ότι έχουν μέσα στην καρδιά τους. Οι πίστεις και οι τελετουργίες τους, οι ελπίδες και οι φόβοι τους δεν έχουν καμιά σχέση με την πραγματικότητα, γιατί η καρδιά τους είναι άδεια. Όσο πιο μεγάλη είναι η εξωτερική επίδειξις, τόσο πιο μεγάλη είναι η εσωτερική τους φτώχεια.

Το να απαρνηθεί κανείς τον κόσμο του πλούτου, της ανέσεως και της κοινωνικής θέσεως είναι σχετικά απλό. Αλλά το να παραμερίσει κανείς τον πόθο να είναι, να γίνει κάτι, απαιτεί μεγάλη νοημοσύνη και κατανόηση. Η δύναμις που δίνει ο πλούτος είναι εμπόδιο στην κατανόηση της πραγματικότητος, όπως είναι επίσης και η δύναμις των χαρισμάτων και των ικανοτήτων. Αυτή η ιδιαίτερη μορφή της εμπιστοσύνης είναι ασφαλώς μια κίνησις του εαυτού. Και μολονότι είναι δύσκολο να γίνει, αυτό το είδος της βεβαιότητος και της δυνάμεως μπορεί να παραμεριστεί. Αλλά εκείνο που είναι πολύ πιο λεπτό και κρυμμένο είναι η δύναμις και η ώθησις που βρίσκονται στον πόθο να γίνουμε κάτι. Η αυτοεπέκτασις με οποιανδήποτε μορφή, είτε μέσω του πλούτου, είτε μέσω της αρετής, είναι μια πορεία συγκρούσεως που δημιουργεί ανταγωνισμό και σύγχυση. Ένας νους γεμάτος από την τάση του να γίνει κάτι, ποτέ δεν μπορεί να είναι ήρεμος, γιατί η ηρεμία δεν είναι αποτέλεσμα ούτε εξασκήσεως, ούτε χρόνου. Η ηρεμία είναι μια κατάσταση κατανοήσεως, και το γίγνεσθαι είναι η άρνησις αυτής της κατανοήσεως. Το γίγνεσθαι δημιουργεί το αίσθημα του χρόνου που στην πραγματικότητα είναι η αναβολή της κατανοήσεως. Το »θα γίνω» είναι μια ψευδαίσθησις που γεννιέται από τη σημασία που δίνουμε στον εαυτό μας.

Η θάλασσα ήταν τόσο ανήσυχη όσο και η πολιτεία, αλλά η ανησυχία της είχε βάθος και ουσία. Ο έσπερος ήταν ήδη στον ορίζοντα. Γυρίσαμε πίσω από ένα δρόμο γεμάτον από λεωφορεία, αυτοκίνητα και κόσμο. Ένας γυμνός άντρας κοιμόταν στο πεζοδρόμιο. Ήταν ζητιάνος, εξαντλημένος, υποσιτισμένος μέχρι θανάτου και ήταν δύσκολο να τον ξυπνήσουμε. Πέραν μακριά ήταν οι καταπράσινες πρασιές και τα ζωηρόχρωμα λουλούδια ενός δημόσιου κήπου.

ΚΡΙΣΝΑΜΟΎΡΤΙ   Στοχασμοί πάνω στη ζωή μας